Notes Island

Lịch sử ngoại khoa

Mục lục

CÁC KHÁI NIỆM CHUNG VỀ NGOẠI KHOA

Khái niệm Ngoại khoa

  • Nguồn gốc: Tiếng Anh là Surgery, tiếng Pháp là Chirurgie, xuất phát từ tiếng Latinh (Chirurgia) và tiếng Hy Lạp (ghép từ chier - tay và ergon - làm việc), có nghĩa là việc làm bằng tay.
  • Định nghĩa: Ngoại khoa là một chuyên ngành chữa bệnh bằng cách dùng các thủ thuật hay phẫu thuật để sửa chữa tổn thương, khuyết tật... của các bộ phận, các tạng trong cơ thể.
  • Sự thay đổi tên gọi: Trước đây, để thực hiện phẫu thuật phải mở đường tiếp cận, bóc tách để lộ tạng ra ngoài nên gọi là "ngoại khoa". Ngày nay, với tiến bộ kỹ thuật theo hướng xâm hại tối thiểu, tạng bị bệnh không bị phơi bày ra ngoài nhưng tên gọi chuyên ngành này vẫn không thay đổi.

Mối liên quan giữa Ngoại khoa và Nội khoa

  • Nội khoa: Chữa bệnh bằng thuốc mà không cần bộc lộ các tạng bị bệnh ra ngoài (uống, chích, phun khí dung...). Nhiều bệnh chỉ cần điều trị hoàn toàn bằng nội khoa (viêm phổi, viêm khớp, cao huyết áp, tiểu đường...).
  • Giao thoa và chuyển biến giữa hai ngành:

    • Nội khoa chuyển Ngoại khoa: Một số bệnh khởi đầu bằng chữa nội khoa, nhưng khi có biến chứng hoặc không cải thiện thì phải can thiệp ngoại khoa (ví dụ: loét dạ dày - tá tràng biến chứng thủng, hẹp môn vị, xuất huyết; lao ruột; Crohn, viêm loét đại - trực tràng biến chứng; áp xe gan biến chứng, viêm túi thừa đại tràng biến chứng...).
    • Ngoại khoa thuần túy hoặc kết hợp: Có những bệnh chỉ chữa bằng ngoại khoa (sỏi mật, thoát vị, ung thư dạ dày, ung thư đại tràng...). Một số tình huống can thiệp ngoại khoa bước đầu chỉ giải quyết biến chứng, sau đó tiếp tục điều trị nội khoa bệnh nền (điều trị loét và diệt H. pylori sau khâu thủng dạ dày, điều trị lao ruột...).
    • Xu hướng tiến bộ: Cùng một bệnh, trước đây chỉ chữa nội khoa thì nay có thể can thiệp ngoại khoa (mổ bắc cầu mạch vành, ghép thận, ghép gan, ghép tụy...); ngược lại, bệnh trước đây phải mổ thì hiện nay có thể điều trị bảo tồn (vỡ gan, vỡ lách mức độ nhẹ) hoặc dùng thủ thuật xâm hại tối thiểu (tán sỏi niệu, lấy sỏi mật qua soi tá tràng...).
  • Kết luận: Giữa ngoại khoa và nội khoa có mối liên quan hỗ tương mật thiết, phẫu thuật viên rất cần thiết phải am hiểu về nội khoa.

Phẫu thuật viên

  • Phẫu thuật viên là người thực hiện các phẫu thuật, trước hết phải là một thầy thuốc.
  • Yêu cầu thời xưa: Cần có "tinh mắt, gan đá, thao tác khéo léo, nhẹ nhàng" (eagle's eyes, lion's heart, lady's hands).
  • Đòi hỏi hiện đại (Mô hình "3 TỐT"):

    1. Phẫu thuật viên tốt: Có kỹ năng mổ tốt; biết khi nào mổ, khi nào không mổ; giao tiếp tốt, làm việc nhóm tốt; biết truyền thụ kiến thức và kinh nghiệm; tự học hỏi không ngừng và biết hành xử chuyên nghiệp.
    2. Thầy thuốc tốt: Ngoài năng lực chuyên môn còn có trách nhiệm và đạo đức nghề nghiệp; trung thực, tận hiến, biết cảm thông; không kỳ thị dân tộc, tôn giáo; không phân biệt giàu nghèo khi đối xử với người bệnh.
    3. Người tốt: Giữ và thể hiện được tính nhân đạo trong khi tiếp tục theo đuổi ứng dụng những tiến bộ về kỹ thuật.

Phân ngành trong Ngoại khoa

  • Lúc mới hình thành: Ngoại khoa tổng quát (Ngoại tổng quát).
  • Các Ngoại chuyên khoa: Ngoại thần kinh, Ngoại lồng ngực, Ngoại tiêu hóa, Chấn thương chỉnh hình, Niệu khoa, Ngoại nhi...
  • Các chuyên khoa sâu:

    • Chấn thương chỉnh hình chia thành: Chi trên, chi dưới, cột sống.
    • Ngoại tiêu hóa chia thành: Phẫu thuật tiêu hóa trên, Phẫu thuật gan mật tụy, Phẫu thuật đại - trực tràng, Phẫu thuật hậu môn - trực tràng...

Phân loại xử trí Ngoại khoa (chia làm 4 loại)

  • Mổ tối khẩn: Phải mổ ngay, không chờ đợi, nếu không bệnh nhân sẽ tử vong (ví dụ: vết thương tim, vết thương mạch máu lớn đang chảy máu dữ dội...).
  • Mổ cấp cứu: Có thể cần một vài giờ để chuẩn bị (ví dụ: tắc ruột, thủng dạ dày, viêm đường mật do sỏi, chấn thương hay vết thương bụng, máu tụ trong sọ...).
  • Mổ cấp cứu trì hoãn: Cần một vài ngày chuẩn bị, nâng cao thể trạng, cải thiện tình trạng toàn thân và/hoặc tại chỗ (ví dụ: hẹp môn vị, trĩ sa nghẹt, sỏi ống mật, ung thư các loại...).
  • Mổ chương trình (mổ phiên): Mổ theo lịch hẹn (ví dụ: bướu giáp, thoát vị bẹn, sỏi niệu, u xơ tiền liệt tuyến, trĩ không biến chứng...).

LỊCH SỬ NGOẠI KHOA

Thời Cổ đại

  • Sơ khởi: Xoa bóp, lấy dị vật, chích rạch bọng nước, trị bỏng, cắt bỏ phần cơ thể bị chấn thương...
  • Khoan sọ (Trephination): Dùng dụng cụ sơ đẳng thực hiện từ khoảng 10.000 đến 5.000 năm TCN để điều trị viêm xương, tổn thương trong sọ, động kinh, nhức đầu hay bệnh tâm thần.
  • Ai Cập cổ đại (2250 TCN): Cắt da quy đầu, cắt tinh hoàn, rạch ung nhọt, nắn xương gãy, lấy sỏi bàng quang, biết dùng thuốc phiện.
  • Ấn Độ cổ đại: Susruta (khoảng 600 TCN) được coi là cha đẻ của ngoại khoa Ấn Độ, tác giả bộ sách Susruta Samhita, thiết kế 125 dụng cụ mổ, mô tả 300 loại phẫu thuật/thủ thuật, mổ đục thủy tinh thể, mổ tạo hình, khâu ruột bằng kiến đầu to...
  • Hy Lạp cổ đại: Hippocrates (460-377 TCN) là cha đẻ của Y học phương Tây, coi Y học là hệ thống thực nghiệm, nắn khớp, mổ rò hậu môn, dẫn lưu mủ bàng phổi, đưa ra Lời thề Hippocrates.
  • La Mã cổ đại: Galen (130-200 SCN) mổ thực nghiệm trên động vật, xác định mối liên quan giữa giải phẫu và chức năng, nhưng có một số giải thích sai lệch do ảnh hưởng triết học duy tâm.

Thời Trung cổ (476 - 1453 SCN)

  • Y học phương Tây bị nhà thờ thống trị, mổ xẻ bị coi thường, mổ tử thi bị cấm.
  • Ngoại khoa bị phân chia thành phẫu thuật viên áo dài (được đào tạo ở trường) và phẫu thuật viên áo ngắn/thợ cạo phẫu thuật.
  • Trường Salerno (Ý, thế kỷ IX-XII): Trường thế tục đào tạo nhiều phẫu thuật viên danh tiếng như Constantine, Roger (viết cuốn Cyrurgia Rogeri 1170), William.
  • Thế giới Hồi giáo: Al-Zahwari (936-1013) là cha đẻ của nền ngoại khoa hiện đại thế giới Hồi giáo, tác giả bộ bách khoa toàn thư Al-Tasreef, dùng chỉ cotton cột mạch máu, dùng chỉ ruột động vật...

Thời Phục hưng

  • Andreas Vesalius (1514-1564): Nhà giải phẫu học kiệt xuất, cha đẻ của giải phẫu học hiện đại, xuất bản bộ sách De Humani Corporis Fabrica (1543).
  • Các nhà nghiên cứu khác: Realdus Columbus (mô tả tuần hoàn phổi), William Harvey (mô tả hệ tuần hoàn).

Thời Cận đại và Hiện đại (Thế kỷ XIX đến nay)

A. Những phát minh, tiến bộ liên quan đến Ngoại khoa

  • Vô cảm:

    • Năm 1842: Crawford W. Long nghiên cứu tính chất của ether.
    • Ngày 16/10/1846: William T.G. Morton biểu diễn gây mê bằng ether lấy u xương hàm thành công.
    • Chloroform, Nitrous oxide (khí gây cười) cũng được phát hiện.
  • Hồi sức: Haller (liên kết thần kinh - cơ), Magendie (đường dẫn truyền tủy sống), Claude Bernard (cân bằng nước - điện giải, nội môi).
  • Vô trùng:

    • Ignaz Semmelweis (1847): Đề xuất rửa tay bằng dung dịch nước pha muối chlorinate lime giúp giảm tỷ lệ nhiễm trùng hậu sản.
    • Louis Pasteur (1860): Phát hiện vi trùng là nguyên nhân gây nhiễm trùng.
    • Joseph Lister (1865): Dùng carbolic acid (phenol) phun vô trùng phòng mổ và sát trùng vết thương.
  • Kháng sinh & Laser: Kháng sinh ra đời giúp kiểm soát nhiễm trùng; Laser (Ruby, He-Ne, Ar, Nd-YAG, CO2) ứng dụng rộng rãi trong phẫu thuật.

B. Những phát minh về phương tiện chẩn đoán

  • X-quang: Roentgen phát hiện tia X (1895), dùng trong Y học từ những năm 1920.
  • Nội soi: Ống soi mềm ra đời từ những năm 1960.
  • Chụp cắt lớp vi tính (CT scan): Ra đời đầu những năm 1970.
  • Cộng hưởng từ (MRI): Raymond Damedian nghiên cứu từ 1970, chế tạo máy đầu tiên năm 1977.
  • PET scan: Ra đời năm 1977.

C. Những phát minh trong lĩnh vực Ngoại khoa và Can thiệp

  • Tuần hoàn ngoài cơ thể: John H. Gibbon (1953) phát minh máy tim phổi nhân tạo, mở đường cho mổ tim hở.
  • Ghép tạng: Ghép thận (1954), ghép gan (1963), ghép tim (1967).
  • Tán sỏi ngoài cơ thể: Áp dụng từ năm 1980.
  • Can thiệp qua nội soi: Chích xơ/thắt tĩnh mạch thực quản, cắt polyp, lấy sỏi mật, đặt stent...
  • Phẫu thuật nội soi: Jacobaeus dùng thuật ngữ laparoscopy (1910); Kurt Semm cắt ruột thừa nội soi (1981); Mouret cắt túi mật nội soi (1987).
  • Phẫu thuật bằng Robot: Phát triển từ cuối thế kỷ XX (hệ thống robot Da Vinci). Ca mổ từ xa xuyên lục địa đầu tiên thực hiện ngày 7/9/2001 (mổ cắt túi mật từ New York cho bệnh nhân ở Strasbourg, Pháp).

D. Các phẫu thuật viên tiêu biểu

  • John Hunter (1728-1793): Mở đường cho phẫu thuật thực nghiệm.
  • Joseph Roux (1780-1854): Phẫu thuật viên tiêu hóa, kiểu nối Roux-en-Y.
  • Bernhard von Langenbeck (1810-1887): Cha đẻ mô hình đào tạo bác sĩ nội trú bệnh viện.
  • Christian Barnard (1922-2001): Thực hiện ca ghép tim người đầu tiên năm 1967.
  • Tôn Thất Tùng (1912-1982): Người mở đường cho Ngoại khoa Việt Nam, nổi tiếng thế giới với phương pháp cắt gan khô (cắt gan qua mô tạng) mang tên ông.

TRIỂN VỌNG CỦA NGOẠI KHOA

  • Tương lai gần:

    • Tiếp tục cải tiến chất lượng hình ảnh trong phẫu thuật nội soi.
    • Cải tiến nguồn năng lượng (siêu âm, điện đơn cực, điện lưỡng cực...) giúp phẫu tích và cầm máu tối ưu.
    • Cải tiến máy khâu nối tự động, phối hợp các ngả nội soi.
    • Phòng mổ thông minh, tích hợp công nghệ tin học ("phòng mổ không người").
    • Phát triển phẫu thuật robot mỏng nhẹ, có cảm giác xúc giác, chi phí thấp hơn.
  • Tương lai xa:

    • Phẫu thuật với robot nhỏ (minirobot) và robot siêu nhỏ (nanorobot) đi qua các lỗ tự nhiên hoặc tiêm qua mạch máu đến cơ quan đích.
    • Phẫu thuật sửa chữa tế bào, sửa chữa gene (Cellular surgery, Biosurgery).
Isolde © 2026 is licensed under CC BY-NC-SA 4.0