Sốc chấn thương
Mục lục
MỤC TIÊU BÀI HỌC
- Kể được 3 nguyên nhân thường gặp trong mỗi nhóm sốc chấn thương.
- Ứng dụng 5 giai đoạn của quá trình sinh bệnh của sốc chấn thương trong chẩn đoán và điều trị.
- Chẩn đoán được sốc chấn thương và nguyên nhân.
- Trình bày được nguyên tắc điều trị sốc chấn thương.
- Từ khóa: Sốc, chấn thương, mất máu, FAST, toan chuyển hóa, rối loạn đông máu.
ĐẠI CƯƠNG
- Tầm quan trọng: Chấn thương là một trong những nguyên nhân hàng đầu dẫn đến tử vong, làm tăng gánh nặng về kinh tế và xã hội. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), số trường hợp tử vong vì chấn thương tại Việt Nam khoảng 10,4/100.000 người hằng năm và tập trung ở độ tuổi lao động.
- Định nghĩa: Sốc chấn thương là hậu quả của sự giảm cung cấp oxy cho các tế bào, dẫn đến tổn thương các hệ thống trong cơ thể.
- Diễn tiến tử vong: Bệnh nhân tử vong do suy đa tạng trong 24 giờ đầu nếu tình trạng sốc không được phát hiện; tử vong muộn hơn từ vài ngày đến vài tuần nếu điều trị chậm trễ.
Thách thức trong chẩn đoán sớm:
- Số huyết áp tâm thu thấp (< 90 mmHg) không thể giúp chẩn đoán sớm sốc chấn thương vì ở giai đoạn đầu, cơ chế bù trừ của cơ thể vẫn duy trì mức huyết áp tương đối bình thường.
- Khi huyết áp giảm nghĩa là cơ thể đã rơi vào tình trạng mất bù nghiêm trọng.
- Chẩn đoán sớm phải căn cứ vào cơ chế chấn thương, toàn trạng bệnh nhân, sinh hiệu, trị giác, tình trạng tưới máu ngoại biên, lượng nước tiểu, nồng độ lactate máu và khí máu động mạch.
NGUYÊN NHÂN SỐC CHẤN THƯƠNG
Nguyên nhân của sốc chấn thương được chia làm hai nhóm chính, dựa trên liên quan đến có chảy máu hay không:
Nhóm sốc do mất máu (Sốc giảm thể tích)
- Chảy máu trong ổ bụng/lồng ngực/xương: Vỡ tạng đặc (gan, lách, tụy, thận), đứt/rách các mạch máu lớn (mạc treo, mạc nối, động mạch chủ), gãy xương lớn (xương chậu, xương đùi).
- Chảy máu ra ngoài: Vết thương mạch máu lớn đang chảy máu, vết thương phần mềm rộng dập nát, gãy xương hở.
Nhóm sốc không do mất máu
- Sốc do cản trở cơ học / Chèn ép: Tràn khí màng phổi áp lực, chèn ép tim cấp (tamponade), tràn máu màng phổi lượng nhiều.
- Sốc do tim: Dập cơ tim, chấn thương tim, tổn thương mạch vành.
- Sốc do thần kinh: Chấn thương hoặc tổn thương cắt ngang đoạn tủy sống cổ/ngực cao gây mất trương lực giao cảm.
- Sốc nhiễm khuẩn: Xuất hiện muộn do nhiễm khuẩn huyết/nhiễm khuẩn ổ bụng sau tổn thương tạng rỗng hoặc vết thương hở nhiễm bẩn.
SINH LÝ BỆNH SỐC CHẤN THƯƠNG
Theo hướng dẫn tiếp cận hệ thống ATLS (Advanced Trauma Life Support) của Hiệp hội Phẫu thuật Hoa Kỳ (ACS), sốc chấn thương được phân tích qua các giai đoạn sinh lý bệnh 3:
Các giai đoạn sinh bệnh (5 giai đoạn)
- Giai đoạn bù trừ / Co mạch: Cơ thể kích hoạt hệ adrenergic gây co mạch ngoại vi để ưu tiên tưới máu cho tim và não.
- Giai đoạn giảm tưới máu mô: Tế bào thiếu oxy, chuyển sang chuyển hóa yếm khí, tích tụ acid lactic gây toan chuyển hóa.
- Giai đoạn mất bù: Co mạch ngoại vi kéo dài gây tổn thương nội mạc mạch máu, tăng tính thấm thành mạch, thoát huyết tương.
- Giai đoạn không phục hồi cấp tính: Diễn tiến chảy máu, toan chuyển hóa và rối loạn đông máu dẫn đến tử vong trong vòng 1 giờ đầu. Sự thiếu máu kéo dài làm cạn kiệt nguồn năng lượng tế bào, mạch máu mất đáp ứng với dịch truyền và catecholamine, dẫn đến suy tuần hoàn hoàn toàn và Hội chứng suy đa cơ quan (MOSF).
- Tử vong.
Tam chứng tử vong trong chấn thương (Lethal Triad)
- Toan chuyển hóa: Do tưới máu mô kém và chuyển hóa yếm khí tích tụ acid lactic.
- Hạ thân nhiệt: Do mất nhiệt qua da, rối loạn điều hòa thân nhiệt nội sinh và do truyền lượng lớn dịch/máu chưa được làm ấm.
- Rối loạn đông máu: Khoảng 40% trường hợp tử vong do sốc mất máu có tình trạng rối loạn đông máu. Tình trạng này làm trầm trọng thêm mức độ chảy máu và tỉ lệ tử vong.
Cơ chế một số loại sốc đặc thù
- Sốc tim: Thường xuất hiện khi 35 – 40% khối cơ tim thất trái bị thiếu máu/dập, làm giảm đột ngột cung lượng tim và huyết áp.
- Sốc nhiễm khuẩn: Vi khuẩn giải phóng các chất giãn mạch (histamin, bradykinin), gây ứ máu ngoại biên, thoát huyết tương vào khoang thứ ba và làm giảm lượng máu về tim.
LÂM SÀNG VÀ CHẨN ĐOÁN BAN ĐẦU
Thăm khám ban đầu bệnh nhân chấn thương bắt buộc thực hiện ở tư thế nằm ngửa, theo trình tự ưu tiên ABCDE của Hiệp hội Phẫu thuật Hoa Kỳ 10:
Đường thở (Airway) & Bất động cột sống cổ
- Làm thông thoáng đường thở: Lấy bỏ dị vật, hút đờm dãi vùng hầu họng, kéo hàm nâng cằm.
- Không ngửa đầu vì có thể làm nặng thêm tổn thương cột sống cổ (nếu có).
- Bất động cột sống cổ: Đặt đai nẹp cổ cứng hoặc đặt túi cát hai bên cổ. Khoảng 1–3% trường hợp chấn thương có tổn thương cột sống cổ kèm theo.
Thông khí (Breathing)
- Quan sát sự di động lồng ngực, đếm tần số thở, nghe phổi, đo độ bão hòa oxy (SpO2 > 95%).
- Bộc lộ và xử trí ngay các tổn thương gây chèn ép lồng ngực cấp tính như tràn khí màng phổi áp lực, mảng sườn di động, tràn máu màng phổi.
Huyết động và Tuần hoàn (Circulation)
- Mất máu là nguyên nhân thường gặp nhất trong sốc chấn thương.
- Phân độ mất máu theo Hiệp hội Phẫu thuật Hoa Kỳ (ACS):
| Tiêu chí | Độ 1 | Độ 2 | Độ 3 | Độ 4 |
|---|---|---|---|---|
| Lượng máu mất (mL) | < 750 | 750 – 1.500 | 1.500 – 2.000 | > 2.000 |
| Lượng máu mất (% thể tích) | < 15% | 15 – 30% | 30 – 40% | > 40% |
| Mạch (lần/phút) | < 100 | > 100 | > 120 | > 140 |
| Huyết áp | Bình thường | Bình thường | Thấp | Thấp |
| Nhịp thở (lần/phút) | 14 – 20 | 20 – 30 | 30 – 40 | > 35 |
| Nước tiểu (mL/giờ) | > 30 | 20 – 30 | 5 – 15 | < 5 |
| Tri giác | Kích thích nhẹ | Kích thích nhiều | Lú lẫn, bứt rứt | Lú lẫn, hôn mê |
- Đánh giá tưới máu ngoại biên: Thời gian tái tưới máu mao mạch (CRT), màu sắc da niêm (hồng ấm hay lạnh ẩm tái nhạt).
Thần kinh (Disability)
Đánh giá nhanh theo thang điểm AVPU:
- A (Alert): Tỉnh táo.
- V (Voice): Đáp ứng với lời nói.
- P (Pain): Đáp ứng với đau.
- U (Unconscious): Mất ý thức.
Thang điểm mê Glasgow (GCS - Glasgow Coma Score): Đánh giá chi tiết qua 3 đáp ứng: Mắt (E: 1–4 điểm), Lời nói (V: 1–5 điểm), Vận động (M: 1–6 điểm).
- GCS 13 – 14 điểm: Rối loạn ý thức nhẹ.
- GCS 9 – 12 điểm: Rối loạn ý thức trung bình.
- GCS 6 – 8 điểm: Rối loạn ý thức nặng.
- GCS 3 – 5 điểm: Rối loạn ý thức rất nặng (nguy cơ chết não).
Thăm khám toàn thân (Exposure) & Tiền sử AMPLE
- Bộc lộ toàn thân: Cởi bỏ quần áo để khám toàn diện nhưng phải đắp chăn ấm, tránh để thân nhiệt dưới 37°C vì sẽ gây rối loạn đông máu và tăng tử vong.
Khai thác bệnh sử theo quy tắc AMPLE:
- A (Allergies): Tiền căn dị ứng.
- M (Medications): Các thuốc đang điều trị (chống đông, Insulin, tim mạch...).
- P (Previous history): Tiền căn bệnh nội/ngoại khoa, phẫu thuật, thai nghén.
- L (Last meal): Bữa ăn cuối cách bao lâu.
- E (Events/Environment): Hoàn cảnh và cơ chế chấn thương.
Khám từng vùng
- Đầu, mặt, cổ: Tìm dấu hiệu nứt xương sọ, chảy máu/dịch từ tai, mũi.
- Ngực: Dấu hiệu gãy xương sườn, mảng sườn di động, trầy xước thành ngực.
- Bụng: Đau vùng hạ sườn, đề kháng thành bụng, mất vùng đục trước gan.
- Tứ chi: Dấu hiệu gãy xương dài, đặc biệt gãy xương đùi và xương chậu gây mất máu rất lớn.
CẬN LÂM SÀNG
Xét nghiệm sinh hóa - huyết học
- Công thức máu & Hct: Hct ban đầu có thể chưa giảm ngay lập tức trong chảy máu cấp.
- Đông máu toàn bộ: PT, aPTT, Fibrinogen.
- Khí máu động mạch & Lactate máu: Đánh giá mức độ toan chuyển hóa và thiếu máu mô.
- Men gan, Men tụy, Chức năng thận: AST, ALT, Bilirubin, Ure, Creatinin, Amylase.
Chẩn đoán hình ảnh
Siêu âm có trọng điểm trong chấn thương (FAST)
- Định nghĩa: Focused Assessment with Sonography for Trauma là phương pháp chẩn đoán hình ảnh không xâm lấn tại giường.
Mục tiêu: Khảo sát nhanh dịch tự do màng ngoài tim và 4 vùng khoang bụng:
- Vùng màng ngoài tim.
- Vùng quanh gan (Rãnh Morison).
- Vùng quanh lách.
- Vùng tiểu khung / Túi cùng Douglas.
- Độ chính xác: Độ nhạy 80–82%, độ đặc hiệu 95–100%.
X-quang
- Chụp X-quang tại giường: Cột sống cổ nghiêng, ngực thẳng, khung chậu thẳng.
- Giúp phát hiện gãy xương sườn, tràn khí/tràn máu màng phổi, gãy xương chậu.
Chụp cắt lớp vi tính (CT scan)
- Độ nhạy và độ đặc hiệu rất cao trong đánh giá tổn thương tạng đặc (gan, lách, thận) và mạch máu.
- Điều kiện bắt buộc: Chỉ chụp CT scan khi huyết động của bệnh nhân đã ổn định.
SƠ ĐỒ 5 BƯỚC TIẾP CẬN BAN ĐẦU BỆNH NHÂN CHẤN THƯƠNG
- Bước 1: Kiểm soát hiệu quả đường thở và cung cấp oxy.
- Bước 2: Xác định và kiểm soát ngay lập tức những nguy hiểm ảnh hưởng đến sự tưới máu trung ương.
- Bước 3: Xác định và điều trị ngay lập tức những chấn thương sọ não nghiêm trọng.
- Bước 4: Xác định và chẩn đoán những chấn thương ngực và bụng có khả năng ảnh hưởng đến tính mạng.
- Bước 5: Xác định và chẩn đoán những chấn thương tứ chi có khả năng ảnh hưởng đến tính mạng.
NGUYÊN TẮC ĐIỀU TRỊ SỐC CHẤN THƯƠNG
Điều trị nội khoa
Hỗ trợ hô hấp:
- Thở oxy 100% qua mặt nạ.
- Đặt nội khí quản khi suy hô hấp, hôn mê (Glasgow < 9 điểm), tắc nghẽn đường thở.
- Mở khí quản khi chấn thương hàm mặt nghiêm trọng, dị vật hoặc phù nề thanh môn.
Hồi sức tuần hoàn & Cầm máu nội khoa:
- Lập ngay 2 đường truyền tĩnh mạch ngoại biên bằng kim lớn (18G hoặc 16G) hoặc đường truyền tĩnh mạch trung tâm (CVC).
- Các loại dịch truyền cần được làm ấm trước khi truyền để tránh hạ thân nhiệt.
- Truyền dịch đẳng trương Natri Clorua 0,9% tốc độ 20 mL/kg duy trì huyết áp trung bình 60–70 mmHg.
- Khi có dấu hiệu mất máu lớn: Truyền khối hồng cầu lắng kết hợp huyết tương tươi đông lạnh và tiểu cầu theo tỷ lệ 1:1:1 nhằm giảm nguy cơ rối loạn đông máu do truyền máu.
- Truyền Natri Bicarbonat dựa trên kết quả khí máu động mạch để điều chỉnh toan chuyển hóa.
Biện pháp hỗ trợ khác:
- Tiêm huyết thanh chống uốn ván (SAT) cho tất cả vết thương trong vòng 24 giờ đầu.
- Đặt thông dạ dày qua đường miệng (nếu nghi ngờ chấn thương hàm mặt) để giảm áp lực dạ dày và ngừa viêm phổi hít.
Điều trị ngoại khoa
Chỉ định can thiệp phẫu thuật / thủ thuật khẩn cấp khi 4:
- Sốc mất máu không đáp ứng với điều trị nội khoa
→Phẫu thuật mổ bụng/ngực cầm máu khẩn cấp. - Khối choán chỗ nội sọ gây tăng áp lực nội sọ
→Mở sọ giải áp. - Tràn dịch/máu màng ngoài tim gây chèn ép tim cấp
→Chọc dò / mở cửa sổ màng ngoài tim. - Tràn khí / tràn máu màng phổi áp lực
→Đặt ống dẫn lưu màng phổi. - Sốc nhiễm khuẩn do ổ áp xe
→Dẫn lưu mủ ổ áp xe.
CÂU HỎI LƯỢNG GIÁ (CÓ ĐÁP ÁN)
Câu 1: Bệnh nhân nam, 60 tuổi, té từ tầng 2 tại xưởng làm. Bạn đi cùng xe cấp cứu đến hiện trường. Qua thăm khám, bệnh nhân trả lời được, tuy nhiên không thể thực hiện cử động tay và chân theo y lệnh, sinh hiệu bình thường. Điều tiếp theo bạn cần thực hiện là 21:
A. Khám đồng tử đánh giá kích thước và phản xạ của đồng tử với ánh sáng
B. Hỏi bệnh sử về các thuốc đang điều trị
C. Bất động cột sống cổ thẳng trục bằng đai nẹp hoặc đặt túi cát hai bên cổ
D. Nhanh chóng đưa bệnh nhân lên xe cấp cứu
Câu 2: Bệnh nhân nam, 30 tuổi, nhập viện cấp cứu vì bị xe máy va chạm sau uống nhiều rượu. Qua thăm khám bệnh nhân không thực hiện theo y lệnh, nhiều vết trầy xước vùng bụng và ngực, huyết áp 120/90 mmHg, mạch 100 lần/phút, nảy nhẹ. Điều tiếp theo bạn cần làm để xác định chẩn đoán là 23:
A. Đặt thông dạ dày
B. Đặt thông tiểu
C. X-quang ngực - bụng - chậu tại giường
D. Siêu âm FAST
Câu 3: Bệnh nhân nữ, 19 tuổi, bị té từ vách núi khi đang hái thuốc. Sau thăm khám tại hiện trường, bạn nhận thấy bệnh nhân nhắm mắt, thở nhanh, nông, không trả lời theo y lệnh, tứ chi co cứng. Điều tiếp theo bạn cần làm là 23:
A. Bất động cột sống cổ thẳng trục bằng đai nẹp hoặc đặt túi cát hai bên cổ
B. Làm thông thoáng đường thở và đặt nội khí quản
C. Nhanh chóng đưa bệnh nhân lên xe cấp cứu
D. Khám đồng tử đánh giá kích thước và phản xạ của đồng tử với ánh sáng
Câu 4: Bệnh nhân nam, 60 tuổi, bị xe ô tô chạy ngược chiều va mạnh vào ngực. Bệnh nhân được đưa vào bệnh viện. Qua thăm khám, bệnh nhân chóng mặt, huyết áp 100/80 mmHg, mạch 90 lần/phút, nảy nhẹ, có vết bầm vùng ngực trái. Điều tiếp theo bạn cần làm để xác định chẩn đoán là 22, 24:
A. X-quang ngực
B. Đo điện tim
C. Siêu âm có trọng điểm (FAST)
D. Xét nghiệm máu
Câu 5: Ở những bệnh nhân có chấn thương - vết thương bụng, việc thăm khám nhiều lần, cùng một phẫu thuật viên có thể giúp giảm tỷ lệ mở bụng còn 25, 26:
A. 20%
B. 30%
C. < 3% (hoặc giảm tỉ lệ mở bụng âm tính xuống dưới 3%)
D. 50%
💡 Gợi ý tiếp theo: Bạn có muốn tiếp tục xem tóm tắt chi tiết Bài 5: Bỏng hay làm bộ câu hỏi tổng hợp tổng ôn tập kiến thức các bài Ngoại khoa cơ sở không?