Notes Island

HC cường giáp và suy giáp

Mục lục

TỔNG QUAN VỀ RỐI LOẠN CHỨC NĂNG TUYẾN GIÁP

Rối loạn chức năng tuyến giáp được chia thành hai nhóm chính dựa vào vị trí tổn thương theo cơ chế điều hòa ngược âm tính 1:

  • Rối loạn nguyên phát: Hậu quả của bất thường chức năng hay bệnh lý tại chính tuyến giáp.

    • Cường giáp nguyên phát: Tuyến giáp tăng sản xuất hormone → Nồng độ hormone giáp trong máu tăng cao dốc ngược ức chế tuyến yên làm TSH giảm.
    • Suy giáp nguyên phát: Tuyến giáp giảm sản xuất hormone → Giảm ức chế dốc ngược làm TSH tăng cao.
  • Rối loạn thứ phát (trung ương): Hậu quả của bệnh lý ở vùng hạ đồi hoặc tuyến yên làm thay đổi nồng độ TRH/TSH, kéo theo sự thay đổi nồng độ hormone giáp cùng chiều.

SINH LÝ BỆNH HỘI CHỨNG NHIỄM ĐỘC GIÁP

Phân biệt Nhiễm độc giáp và Cường giáp

  • Nhiễm độc giáp (Thyrotoxicosis): Là tình trạng bệnh lý gây ra do nồng độ hormone giáp lưu hành cao trong máu bởi bất kỳ nguyên nhân nào.
  • Cường giáp (Hyperthyroidism): Là tình trạng nhiễm độc giáp do chính tuyến giáp tăng hoạt động chức năng sản xuất quá mức hormone giáp.

Phân loại Nguyên nhân gây Nhiễm độc giáp

Nguyên nhân nhiễm độc giáp tố được chia thành các nhóm chính 2:

  • Cường giáp nguyên phát (tại tuyến giáp): Bệnh Graves (Basedow), bướu giáp đa nhân độc, nhân độc tuyến giáp, ung thư tuyến giáp di căn tiết hormone giáp, đột biến hoạt hóa thụ thể TSH, đột biến hoạt hóa protein G_sα (hội chứng McCune–Albright), u quái giáp buồng trứng (struma ovarii), quá tải iod (hiện tượng Jod-Basedow).
  • Nhiễm độc giáp không do tăng hoạt động tuyến giáp: Viêm giáp bán cấp, viêm giáp không đau (viêm giáp yên lặng), phá hủy do thuốc (amiodarone, lithium, xạ trị) hoặc do dùng quá nhiều hormone giáp ngoại sinh.
  • Cường giáp thứ phát (trung ương): U tuyến yên tiết TSH, hội chứng đề kháng hormone giáp, các u tiết hCG, nhiễm độc giáp tố thai kỳ.

Cơ chế Bệnh sinh một số Nguyên nhân Cường giáp Thường gặp

a. Bệnh Graves (Basedow)

  • Chiếm 50 – 80% các trường hợp cường giáp, gặp ở nữ nhiều hơn nam.
  • Cơ chế tự miễn: Xuất hiện tự kháng thể kháng tuyến giáp có tác dụng kích thích trực tiếp lên thụ thể TSH, gọi là TSI (Thyroid Stimulating Immunoglobulins), TSAbs (Thyroid Stimulating Antibodies) hoặc TRAb. TSI gắn vào thụ thể TSH và hoạt hóa liên tục lộ trình tín hiệu nội bào (như TSH), dẫn đến tuyến giáp tăng sinh kích thước (bướu giáp lan tỏa) và tăng tổng hợp, giải phóng T3, T4 vào máu.
  • Yếu tố di truyền & Miễn dịch: Liên quan đến yếu tố kháng nguyên phù hợp mô HLA-B8, HLA-DR3 (ở người da trắng) hoặc HLA-Bw46, HLA-B5 (ở người châu Á). Bệnh nhân thường kèm theo các bệnh tự miễn khác như thiếu máu ác tính, lupus ban đỏ, viêm khớp dạng thấp.
  • Cơ chế biểu hiện Mắt (Biểu hiện ngoài tuyến giáp):

    1. Tăng tính giao cảm: Gây co kéo cơ mi trên (cơ Müller) dẫn đến dấu hiệu co kéo mi/lid-lag.
    2. Thâm nhiễm tự miễn: Tế bào T và kháng thể TSI tương tác với thụ thể TSH trên nguyên bào sợi hốc mắt (orbital fibroblast). Sự tương tác này làm tăng sản xuất hyaluronic acid, tăng tích tụ mỡ hốc mắt, gây viêm và thâm nhiễm cơ vận nhãn → Dẫn đến lồi mắt, phù quanh hốc mắt, yếu cơ vận nhãn, tổn thương thị giác.
  • Phù niêm trước xương chày: TSI nồng độ cao tương tác với nguyên bào sợi và tế bào lympho T ở mô dưới da cẳng chân, làm tăng lắng đọng hyaluronic acid.

b. Nhân độc tuyến giáp và Bướu giáp đa nhân độc

Đột biến gen hoạt hóa thụ thể TSH khiến tế bào nang giáp mất khả năng kiểm soát, tự động tăng sinh và tự sản xuất hormone giáp không phụ thuộc vào nồng độ TSH.

c. Nhiễm độc giáp tố thoáng qua (Do Viêm giáp)

Viêm giáp bán cấp (sau nhiễm virus) hoặc viêm giáp yên lặng gây phá hủy cấu trúc tế bào nang giáp, giải phóng ồ ạt lượng hormone T3, T4 dự trữ sẵn trong chất keo vào máu gây nhiễm độc giáp giai đoạn đầu; sau đó khi lượng dự trữ cạn kiệt, bệnh nhân chuyển sang suy giáp thoáng qua trước khi phục hồi bình giáp.


Cơ chế Sinh lý bệnh các Triệu chứng Lâm sàng của Cường giáp

Nồng độ hormone giáp cao làm tăng chuyển hóa cơ bản và tăng tính nhạy cảm của các cơ quan với hệ thần kinh giao cảm 4:

  • Tim mạch: Hormone giáp làm tăng biểu hiện thụ thể β₁-adrenergic tại tim, tăng sức co bóp cơ tim và tăng nhịp tim. Đồng thời gây giãn mạch ngoại biên giải phóng nhiệt → Làm tăng cung lượng tim, tăng huyết áp tâm thu, nhịp tim nhanh lúc nghỉ, tiếng tim to, dễ bị nhịp nhanh trên thất hoặc rung nhĩ.
  • Thần kinh – Cơ: Tăng tốc độ dẫn truyền qua synap làm bệnh nhân luôn bị hưng phấn, lo lắng, dễ kích thích, mất ngủ. Tăng tính dẫn truyền thần kinh cơ gây run tay tần số cao, biên độ nhỏ (10 – 15 lần/giây) và tăng dị hóa protein dẫn đến yếu cơ gốc chi.
  • Tiêu hóa & Cân nặng: Tăng dị hóa đạm, mỡ và tăng tốc độ chuyển hóa làm bệnh nhân sụt cân nhanh dù thèm ăn và ăn nhiều. Tăng nhu động ruột làm đi tiêu phân lỏng nhiều lần trong ngày.
  • Chuyển hóa & Thần nhiệt: Tăng sản nhiệt làm da luôn nóng ẩm, bệnh nhân sợ nóng, đổ mồ hôi nhiều. Tăng thoái giáng cholesterol tại gan làm giảm cholesterol máu.
  • Nội tiết – Sinh dục: Tăng thoái giáng cortisol, tăng đề kháng insulin. Ở nữ gây thiểu kinh, vô kinh; ở nam gây rối loạn cương và giảm libido.

SINH LÝ BỆNH HỘI CHỨNG SUY GIÁP

Phân loại và Nguyên nhân Suy giáp

Suy giáp là tình trạng giảm tổng hợp và bài tiết hormone tuyến giáp.

  • Suy giáp nguyên phát (Thường gặp nhất):

    • Suy giáp tự miễn: Viêm giáp Hashimoto, viêm teo tuyến giáp.
    • Sau điều trị: Phẫu thuật cắt tuyến giáp, điều trị bằng I¹³¹, xạ trị vùng cổ.
    • Bẩm sinh: Bất thục/không có tuyến giáp, tuyến giáp lạc chỗ, khiếm khuyết enzyme tổng hợp hormone giáp, đột biến thụ thể TSH.
    • Thiếu hụt iod: Nguyên nhân phổ biến ở các vùng dịch tễ thiếu iod.
    • Do thuốc: Amiodarone, lithium, thuốc kháng giáp tổng hợp, interferon-alpha, TKI.
  • Suy giáp thoáng qua: Viêm giáp yên lặng (sau sinh), viêm giáp bán cấp.
  • Suy giáp thứ phát (trung ương): U tuyến yên, phẫu thuật/xạ trị tuyến yên, hội chứng Sheehan, chấn thương sọ não, tổn thương vùng hạ đồi gây thiếu hụt TSH hoặc TRH.

Cơ chế Bệnh sinh một số Nguyên nhân Suy giáp Chính

a. Viêm giáp Hashimoto (Suy giáp tự miễn)

  • Là nguyên nhân gây suy giáp nguyên phát hàng đầu.
  • Cơ chế: Thâm nhiễm tế bào lympho T CD4⁺, CD8⁺ và sự xuất hiện các tự kháng thể kháng tuyến giáp: anti-TPO (antithyroid peroxidase) và anti-Tg (antithyroglobulin). Các tế bào T cytotoxic và các cytokine viêm hủy hoại hoại tử tế bào nang giáp, dần dần thay thế mô tuyến bằng mô xơ.

b. Suy giáp Bẩm sinh (Cretinism)

  • Thiếu hormone giáp trong thời kỳ bào thai và giai đoạn sơ sinh.
  • Hậu quả: Hormone giáp là chất bắt buộc cho sự biệt hóa tế bào thần kinh và phát triển vỏ não. Thiếu hormone giáp giai đoạn này khiến trẻ bị teo não, chậm phát triển tâm thần - trí tuệ nghiêm trọng (đần độn bẩm sinh) kèm theo lùn cân đối, chậm cốt hóa xương.

Cơ chế Sinh lý bệnh các Triệu chứng Lâm sàng của Suy giáp

Suy giáp làm giảm toàn bộ tốc độ chuyển hóa cơ bản và làm giảm hoạt động của các hệ cơ quan 6, 10, 11:

  • Biểu hiện Phù niêm (Myxedema):

    • Là đặc trưng của suy giáp nặng và kéo dài.
    • Cơ chế: Giảm hormone giáp làm thay đổi thành phần mô liên kết ở lớp hạ bì, gây tích tụ quá mức các phức hợp protein và mucopolysaccharide (chủ yếu là hyaluronic acid). Các chất này có tính hút nước mạnh, giữ nước tạo thành tình trạng phù cứng, không lõm ở mặt, mi mắt, bàn tay, bàn chân và hố thượng đòn.
    • Tích tụ mucopolysaccharide ở dây thanh âm và lưỡi làm lưỡi to ra, giọng nói khàn và trầm.
  • Thần kinh: Giảm tưới máu não và giảm chuyển hóa tế bào thần kinh làm bệnh nhân thờ ơ, chậm chạp, lú lẫn, giảm trí nhớ, ngủ gà.
  • Tim mạch: Giảm nhạy cảm với catecholamine làm nhịp tim chậm xoang, giảm sức co bóp cơ tim, giảm cung lượng tim. Tăng tích tụ mucopolysaccharide màng ngoài tim gây tràn dịch màng ngoài tim; tăng kháng lực mạch ngoại biên gây tăng huyết áp tâm trương.
  • Tiêu hóa & Chuyển hóa: Giảm nhu động ruột gây táo bón nặng. Giảm biểu hiện thụ thể LDL tại gan làm tăng cholesterol huyết tương (dễ xơ vữa động mạch). Giảm chuyển hóa cơ bản làm sụt giảm thân nhiệt (sợ lạnh), da khô lạnh, tăng cân.
  • Thận & Máu: Giảm độ lọc cầu thận, giảm thải nước tự do gây hạ natri máu do pha loãng. Giảm nhu cầu O₂ ở mô làm giảm sản xuất erythropoietin, gây thiếu máu đẳng sắc đẳng bào.
  • Nội tiết: Suy giáp nguyên phát làm TRH tăng cao; TRH ngoài kích thích tuyến yên tiết TSH còn kích thích tế bào lactotrope tăng tiết prolactin, gây ra triệu chứng tiết sữa, rối loạn kinh nguyệt và giảm sinh sản.
Isolde © 2026 is licensed under CC BY-NC-SA 4.0