Nguyên lý thăm dò chức năng Nội tiết
Mục lục
- 1.Khái niệm và Đặc điểm của Hệ Nội tiết
- 2.Khái niệm và Chức năng của Hormone
- 3.Tuyến Yên
- 4.Dạng lưu hành & Các cơ chế điều hoà sinh lý của Hormone ảnh hưởng đến biện luận Xét nghiệm
- 5.Nhịp sinh học và ứng dụng các Nghiệm pháp động
- 6.Phân loại rối loạn chức năng NGUYÊN PHÁT VS THỨ PHÁT
- 7.Quy trình tiến hình xét nghiệm nội tiết
Khái niệm và Đặc điểm của Hệ Nội tiết
- Vai trò điều hòa: Cùng với hệ thần kinh, hệ nội tiết đảm nhận chức năng điều hòa các hoạt động sinh lý trong cơ thể. Trong khi hệ thần kinh điều hòa bằng các xung dẫn truyền thần kinh, hệ nội tiết thực hiện điều hòa thông qua các chất hóa học gọi là hormone.
- Đặc điểm cấu trúc: Hệ nội tiết không có cấu trúc liên tục về mặt giải phẫu mà gồm các tuyến nằm rải rác ở nhiều nơi, nhưng hoạt động phối hợp chặt chẽ thành một thể thống nhất.
Phân biệt tuyến nội tiết và ngoại tiết:
- Tuyến nội tiết: Là những tuyến không có ống dẫn, chất tiết (hormone) được đưa trực tiếp vào hệ thống mạch máu xung quanh để đến các cơ quan đích toàn cơ thể (ví dụ: tiểu đảo tụy Langerhans tiết insulin và glucagon).
- Tuyến ngoại tiết: Có ống dẫn, chất tiết được đổ vào một cơ quan nhất định và có tác dụng khu trú (ví dụ: phần tụy ngoại tiết tiết enzyme tiêu hóa vào ruột non).
Các Tuyến Nội tiết Chính trong Cơ thể
Các tuyến nội tiết lớn liên quan trục Hạ Đồi - Tuyến yên - Tuyến nội tiết đích bao gồm 2, 3:
- Vùng hạ đồi (Hypothalamus): Là cầu nối giữa hệ thần kinh và hệ nội tiết, tiết các hormone kiểm soát hoạt động của tuyến yên.
- Tuyến yên (Pituitary gland): Gồm tuyến yên trước (tiết hormone điều khiển các tuyến nội tiết đích) và tuyến yên sau (dự trữ và giải phóng hormone từ vùng hạ đồi).
- Tuyến tùng: Tiết melatonin điều hòa chu kỳ giấc ngủ và ức chế hệ sinh sản.
- Tuyến giáp: Tiết T3, T4 (điều hòa chuyển hóa, năng lượng, phát triển thần kinh) và calcitonin (hạ nồng độ calci máu).
- Tuyến ức: Tiết các hormone kích thích hoạt động miễn dịch (chủ yếu trước tuổi dậy thì).
- Tuyến thượng thận: Gồm vỏ thượng thận (tiết nhóm steroid: aldosterone, cortisol, androgen) và tủy thượng thận (tiết catecholamine: epinephrine, norepinephrine).
- Tuyến sinh dục: Tinh hoàn ở nam (tiết testosterone) và buồng trứng ở nữ (tiết estrogen và progesterone).
Các tuyến nội tiết đứng riêng lẻ:
- Tuyến tụy nội tiết: Các tiểu đảo Langerhans tiết insulin và glucagon điều hòa glucose huyết.
- Tuyến cận giáp: Tiết PTH (parathormone) giúp làm tăng nồng độ calci máu.
Khái niệm và Chức năng của Hormone
- Định nghĩa: Hormone là chất hóa học do tế bào hoặc tuyến nội tiết chế tiết vào máu, được hệ tuần hoàn vận chuyển đến các tế bào hoặc mô đích để gây ra các tác dụng sinh lý đặc hiệu thông qua sự kết hợp với thụ thể (receptor).
Ba nhóm chức năng sinh lý chính của hormone:
- Tăng trưởng: Điều tiết quá trình phát triển chiều cao, xương và mô cơ thể (ví dụ: GH, T3, T4, steroid sinh dục).
- Duy trì sự hằng định nội môi: Kiểm soát cân bằng đường huyết (insulin, glucagon), điện giải và huyết áp (aldosterone, ADH), năng lượng và phản ứng với stress (cortisol, T3/T4).
- Sinh sản: Kích thích phát triển đặc tính sinh dục, chu kỳ kinh nguyệt, quá trình rụng trứng, thụ thai và duy trì thai kỳ (FSH, LH, estrogen, progesterone, testosterone).
Phân loại Hormone
Dựa vào bản chất hóa học và tính tan, hormone được chia thành hai nhóm lớn 4, 5:
Hormone tan trong nước:
- Bản chất: Cấu trúc acid amin (epinephrine, norepinephrine) hoặc chuỗi peptide/protein (hầu hết các hormone của vùng hạ đồi, tuyến yên, tụy nội tiết).
- Đặc điểm: Được tổng hợp qua quá trình phiên mã - dịch mã (preprohormone
→prohormone→hormone) và dự trữ trong các túi chứa trước khi tiết. - Cơ chế tác động: Gắn vào thụ thể trên màng tế bào đích, kích hoạt chuỗi truyền tín hiệu nội bào qua chất truyền tin thứ hai (như cAMP, IP3/DAG, Tyrosine kinase).
Hormone tan trong lipid:
- Bản chất: Nhóm steroid tổng hợp từ cholesterol (như aldosterone, cortisol, testosterone, estrogen) và hormone giáp (T3, T4).
- Đặc điểm: Thường không dự trữ sẵn trong tế bào (trừ hormone giáp dự trữ dưới dạng thyroglobulin), mà được tổng hợp từ tiền chất khi có kích thích.
- Cơ chế tác động: Khuếch tán qua màng tế bào, gắn vào thụ thể nhân/trong tế bào để trực tiếp điều hòa quá trình phiên mã gen (genomic action), hoặc tác động qua các thụ thể màng phụ (non-genomic action).
Sự Điều hòa Bài tiết Hormone
- Trục Hạ đồi – Tuyến yên – Tuyến nội tiết đích: Đây là con đường điều hòa thần kinh - thể dịch ba cấp độ phổ biến, trong đó vùng hạ đồi tiết hormone kích thích tuyến yên, tuyến yên tiết hormone điều khiển tuyến nội tiết đích.
- Cơ chế điều hòa ngược âm tính (Negative Feedback): Khi nồng độ hormone từ tuyến đích (như cortisol, T3/T4, estrogen/testosterone) tăng cao trong máu, chúng sẽ theo dòng tuần hoàn dốc ngược lên ức chế vùng hạ đồi và tuyến yên trước, làm giảm bài tiết các hormone tương ứng (như CRH/ACTH, TRH/TSH, GnRH/FSH-LH). Qua đó duy trì nồng độ hormone tuyến đích trong giới hạn sinh lý bình thường.
Tuyến Yên
Cấu trúc và Cấp máu tuyến yên
- Vị trí giải phẫu: Tuyến yên nằm trong hố yên của xương bướm, nối trực tiếp với vùng hạ đồi thông qua cuống tuyến yên.
Hai thùy có nguồn gốc phôi thai hoàn toàn khác nhau:
- Thùy trước tuyến yên (Tuyến yên tuyến - Adenohypophysis): Hình thành từ túi Rathke (ngoại bì khoang miệng), chứa các tế bào tuyến thực sự có khả năng tự tổng hợp và tiết hormone.
- Thùy sau tuyến yên (Tuyến yên thần kinh - Neurohypophysis): Nguồn gốc từ mô thần kinh vùng hạ đồi, không tự chế tiết hormone mà chỉ là nơi tích lũy và giải phóng hormone do các neuron vùng hạ đồi chuyển xuống.
Các Hormone Thùy Sau Tuyến Yên
Thùy sau chứa các tận cùng sợi trục neuron xuất phát từ hai nhân chính ở vùng hạ đồi. Hai hormone này đều là peptide gồm 9 acid amin 5:
AVP (Arginine Vasopressin / ADH - Hormone chống bài niệu):
- Tổng hợp: Chủ yếu tại nhân trên thị (supraoptic nucleus).
- Cơ chế & Tác dụng: Gắn vào thụ thể V2 (kết hợp G-protein) ở tế bào biểu mô ống lượng xa và ống góp, kích thích tạo cAMP để đưa các kênh aquaporin hòa màng, giúp tăng tái hấp thu nước trở lại máu.
- Tín hiệu kích thích: Tăng áp lực thẩm thấu máu hoặc giảm thể tích máu.
Oxytocin:
- Tổng hợp: Chủ yếu tại nhân cạnh não thất (paraventricular nucleus).
- Tác dụng: Kích thích co bóp cơ trơn tử cung (giúp tống thai nhi ra ngoài khi sinh) và co tế bào biểu mô cơ quanh nang sữa ở tuyến vú (gây phản xạ tống sữa/xuống sữa khi con bú).
Mối Liên Hệ Hạ Đồi – Thùy Trước Tuyến Yên (Hệ Tuần Hoàn Cửa)
- Các tế bào thùy trước tuyến yên không có sợi thần kinh chi phối trực tiếp, mà chịu sự điều hòa thể dịch qua tuần hoàn cửa tuyến yên (hypophyseal portal circulation).
- Động mạch yên trên tạo mạng lưới mao mạch thứ nhất tại vùng hạ đồi, hội tụ thành các mạch cửa dài đi xuống thùy trước và tỏa thành mạng lưới mao mạch thứ hai. nhờ đó, một lượng rất nhỏ hormone từ hạ đồi cũng đủ điều khiển tế bào tuyến yên.
Các hormone điều hòa của vùng hạ đồi:
- Kích thích: CRH (kích thích tiết ACTH), TRH (kích thích tiết TSH), GHRH (kích thích tiết GH), GnRH / LHRH (kích thích tiết FSH và LH).
- Ức chế: Somatostatin (GHIH) (ức chế tiết GH) và Dopamine (PIH) (ức chế tiết Prolactin). (Tất cả đều là peptide, riêng Dopamine là catecholamine).
Các Hormone Thùy Trước Tuyến Yên
Thùy trước gồm 5 loại tế bào chế tiết 6 loại hormone chính 2, 6:
- ACTH: Tiết từ tế bào corticotroph (tổng hợp từ tiền chất POMC), kích thích vỏ thượng thận sản sinh glucocorticoid (cortisol) và androgen.
- TSH: Tiết từ tế bào thyrotroph (bản chất glycoprotein), kích thích tuyến giáp tổng hợp và bài tiết T3, T4.
FSH và LH (Gonadotropins): Tiết từ tế bào gonadotroph (glycoprotein).
- Ở nữ: FSH kích thích phát triển nang noãn; LH gây rụng trứng, tạo thể vàng và kích thích tiết estrogen, progesterone.
- Ở nam: FSH kích thích tế bào Sertoli phát triển ống sinh tinh; LH kích thích tế bào Leydig tiết testosterone.
- GH (Growth hormone): Tiết từ tế bào somatotroph (191 acid amin), kích thích sự phát triển xương, cơ và kích thích gan tiết IGF-1.
- PRL (Prolactin): Tiết từ tế bào lactotroph, kích thích tuyến vú tổng hợp và chế tiết sữa.
(Bốn hormone ACTH, TSH, FSH, LH được gọi là hormone tropic vì có cơ quan đích là các tuyến nội tiết khác).
Dạng lưu hành & Các cơ chế điều hoà sinh lý của Hormone ảnh hưởng đến biện luận Xét nghiệm
(Phân tích qua Tình huống 1: Rối loạn hormone giáp ở phụ nữ mang thai)
- Dạng lưu hành trong máu: Hormone tồn tại dưới 2 dạng: dạng tự do (free) và dạng gắn kết với protein vận chuyển (như TBG, Albumin...). Chỉ có dạng tự do mới có hoạt tính sinh học và gây ra tác dụng lên tế bào đích.
Bài toán lâm sàng (Tình huống 1): Cô M, 30 tuổi, mang thai 8 tuần, xét nghiệm thấy T4 toàn phần tăng (180 nmol/L) và TSH giảm nhẹ (0.2 mIU/L).
- Biện luận: Kết quả này chưa thể kết luận ngay là cô M bị cường giáp.
- Giải thích sinh lý: Trong 3 tháng đầu thai kỳ, nồng độ Estrogen tăng cao làm tăng tổng hợp protein vận chuyển TBG tại gan, khiến tổng lượng T4 toàn phần tăng. Đồng thời, hormone hCG từ nhau thai tăng cao ở đỉnh điểm (tuần 8–10) có cấu trúc chuỗi
αgiống TSH nên kích thích nhẹ thụ thể TSH tại tuyến giáp, dẫn đến TSH máu giảm nhẹ phản ứng. - Điểm ghi nhớ: Cần định lượng nồng độ hormone ở dạng tự do (fT4, fT3) hoặc sử dụng khoảng tham chiếu dành riêng cho phụ nữ mang thai để đánh giá chính xác.
Hormone giáp
- Bình giáp: cả TSH và T3, T4 đều trong khoảng bình thường
- Cường giáp dưới lâm sàng: T3, T4 bình thường cao còn TSH dưới mức bình thường
- Cường giáp rõ: T3, T4 cao còn TSH thấp
Hormone giáp sẽ có 4 loại xét nghiệm: T3, T4 (toàn phần - chủ yếu dạng dự trữ) và fT3, fT4 (free: dạng tự do - hoạt tính sinh học)
Tình huống 1
Cô M, 30 tuổi, mang thai 8 tuần, đến khám vì nhịp tim nhanh. Cô được bác sĩ cho xét nghiệm T4, TSH:
- T4: 180 (58-161 nmol/L)
- TSH: 0.2 (0.5-4.7 mIU/L)
Kết luận nào sau đây là đúng?
A. Cô M bị cường giáp. B. Chức năng tuyến giáp cần được đánh giá lại C. A và B đúng D. Không câu nào đúng
Đáp án đúng: B. Chức năng tuyến giáp cần được đánh giá lại
Giải thích chi tiết:
Thay đổi sinh lý tuyến giáp ở 3 tháng đầu thai kỳ (tuần thứ 8): giúp bù đắp lượng hormone tuyến giáp thiếu ở thai nhi (do chưa phát triển tuyến giáp)
- T4 toàn phần tăng: Hormone Estrogen gia tăng trong thai kỳ làm tăng tổng hợp protein gắn tuyến giáp TBG (Thyroxine-Binding Globulin) tại gan. Do đó, T4 toàn phần trong máu tăng lên đáng kể. Ngưỡng tham chiếu T4 toàn phần bình thường ở phụ nữ mang thai thường cao hơn khoảng 1,5 lần so với người không mang thai (ngưỡng trên có thể lên tới ~240 nmol/L). Vì vậy, chỉ số T4 = 180 nmol/L ở tuần thứ 8 vẫn nằm trong giới hạn sinh lý bình thường của thai kỳ.
- TSH giảm nhẹ: Trong 3 tháng đầu, nồng độ hCG do nhau thai tiết ra tăng rất cao. Do hCG có cấu trúc chuỗi
αtương tự TSH, nó kích thích nhẹ tuyến giáp và gây ức chế TSH sinh lý (TSH ở tam cá nguyệt thứ nhất thường giảm nhẹ, khoảng tham chiếu sinh lý có thể xuống0,1 - 0,4 mIU/L). Do đó, TSH = 0,2 mIU/L chưa thể khẳng định là bệnh lý. - Triệu chứng nhịp tim nhanh: Là hiện tượng thường gặp do tăng thể tích tuần hoàn và đáp ứng sinh lý khi mang thai.
Phân tích các đáp án:
- A. Cô M bị cường giáp (Sai/Chưa thể kết luận): Việc sử dụng khoảng tham chiếu của người bình thường (không mang thai) để kết luận cường giáp cho thai phụ là không chính xác. Đây nhiều khả năng là sự thay đổi sinh lý bình thường của thai kỳ hoặc nhiễm độc giáp thoáng qua do thai nghén (Gestational Transient Thyrotoxicosis).
- B. Chức năng tuyến giáp cần được đánh giá lại (Đúng): Cần làm thêm xét nghiệm FT4 (T4 tự do) và FT3 (T3 tự do), đồng thời áp dụng khoảng tham chiếu dành riêng cho 3 tháng đầu thai kỳ (trimester-specific reference ranges) để đánh giá chính xác.
- C & D: Không chính xác vì đáp án B đúng.
Nhịp sinh học và ứng dụng các Nghiệm pháp động
(Phân tích qua Tình huống 2 & 3: Cortisol và Hội chứng Cushing)
Nhịp sinh học và giá trị Cortisol đơn lẻ (Tình huống 2)
- Cortisol được bài tiết theo nhịp sinh học ngày đêm (đạt đỉnh cao nhất lúc 6–8h sáng và giảm thấp nhất về nửa đêm).
- Khoảng tham chiếu bình thường của Cortisol máu rất rộng. Việc sử dụng đơn độc 1 giá trị Cortisol nền tại 1 thời điểm (như Cortisol 8h sáng = 25 µg/dL ở bệnh nhân béo phì) không đủ để chẩn đoán hay loại trừ Hội chứng Cushing.
Tình huống 2
Một phụ nữ béo phì, được chuyển đến phòng khám để chẩn đoán hội chứng Cushing. Bác sĩ đã làm xét nghiệm cortisol máu 8 giờ sáng
- Nồng đồ cortisol máu 25 ug/dL (4.3-22.4ug/dL)
Kết luận nào sau này là đúng ?
A. Nồng độ cortisol máu 8h sáng là bình thường. B. Khi nồng độ cortisol máu tăng cao, không cần làm xét nghiệm nào khác C. A và B đúng D. Không câu nào đúng.
Đáp án đúng: D. Không câu nào đúng.
Giải thích chi tiết:
Phân tích phương án A (Sai):
- Kết quả xét nghiệm cortisol máu lúc 8h sáng của bệnh nhân là 25 µg/dL, vượt quá giới hạn trên của khoảng tham chiếu bình thường (4,3 – 22,4 µg/dL). Do đó, nồng độ cortisol này là tăng (bất thường), không phải bình thường.
Phân tích phương án B (Sai):
Một xét nghiệm cortisol máu đơn độc lúc 8h sáng không bao giờ đủ để chẩn đoán xác định hội chứng Cushing, và việc cortisol tăng cao bắt buộc phải làm thêm các xét nghiệm khác vì các lý do sau:
- Nhịp sinh học và yếu tố gây nhiễu: Cortisol đạt đỉnh tự nhiên vào 8h sáng. Nồng độ cortisol có thể tăng do stress, béo phì (tình trạng giả Cushing - Pseudo-Cushing), hoặc tăng nồng độ globulin gắn cortisol (CBG).
- Cần xét nghiệm xác định: Để chẩn đoán hội chứng Cushing, bác sĩ bắt buộc phải tiến hành các xét nghiệm tầm soát chuẩn hóa khác như: Test ức chế Dexamethasone liều thấp (1 mg qua đêm), Cortisol tự do trong nước tiểu 24 giờ, hoặc Cortisol nước bọt/máu lúc 23h - 24h đêm (đánh giá sự mất nhịp sinh học).
- Cần xét nghiệm tìm nguyên nhân: Ngay cả khi đã xác định bệnh nhân bị hội chứng Cushing, vẫn cần làm thêm xét nghiệm ACTH máu và các phương pháp chẩn đoán hình ảnh (MRI tuyến yên, CT tuyến thượng thận) để phân biệt nguyên nhân phụ thuộc ACTH hay không phụ thuộc ACTH.
Nguyên lý các Nghiệm pháp động (Dynamic Tests)
Khi xét nghiệm tĩnh (nền) không đủ khẳng định, ta phải dùng nghiệm pháp động dựa trên cơ chế điều hòa ngược:
Nghiệm pháp ức chế (Suppression test): Sử dụng khi nghi ngờ cường chức năng tuyến.
- Ví dụ: Nghiệm pháp ức chế bằng Dexamethasone 1mg qua đêm (uống 1mg lúc 24h, đo Cortisol máu 8h sáng hôm sau). Ở người bình thường, Dexamethasone ngoại sinh sẽ ức chế tiết ACTH làm Cortisol sáng giảm sút. Nếu Cortisol sáng không bị ức chế, chứng tỏ có tình trạng tăng tiết Cortisol tự do bất thường (Hội chứng Cushing).
Nghiệm pháp kích thích (Stimulation test): Sử dụng khi nghi ngờ suy chức năng tuyến.
- Ví dụ: Nghiệm pháp kích thích bằng ACTH tổng hợp (Synacthen). Tiêm Synacthen rồi đo Cortisol máu. Nếu Cortisol máu không tăng, chẩn đoán bệnh nhân bị suy vỏ thượng thận.
Nghiệm pháp ức chế
Giải thích chi tiết:
Cơ chế của Nghiệm pháp ức chế Dexamethasone 1 mg qua đêm (DST):
- Dexamethasone là một glucocorticoid tổng hợp có tác dụng mạnh. Nghiệm pháp này được sử dụng làm test tầm soát hàng đầu để đánh giá sự vắng mặt hay hiện diện của cơ chế điều hòa ngược âm tính (negative feedback) trên trục Hạ đồi – Tuyến yên – Thượng thận.
Phản ứng ở người bình thường (Không bị Cushing):
- Khi uống 1 mg Dexamethasone vào lúc 24h đêm, thuốc sẽ gắn vào thụ thể glucocorticoid ở tuyến yên và vùng hạ đồi, kích hoạt cơ chế điều hòa ngược âm tính làm ức chế tiết ACTH.
- Do ACTH giảm, tuyến thượng thận giảm sản xuất Cortisol. Kết quả là Cortisol máu lúc 8h sáng hôm sau sẽ BỊ ỨC CHẾ (giảm xuống mức rất thấp, thường
< 1,8 µg/dL).
Phản ứng ở bệnh nhân có Hội chứng Cushing:
- Trong hội chứng Cushing (do u tuyến yên tiết ACTH, u vỏ thượng thận tiết Cortisol tự chủ, hoặc u tiết ACTH lạc chỗ), vỏ thượng thận hoạt động tự chủ hoặc tuyến yên đề kháng với mức glucocorticoid thấp.
- Liều Dexamethasone 1 mg không đủ để ức chế sự bài tiết ACTH/Cortisol này.
- Do đó, nồng độ Cortisol máu 8h sáng hôm sau KHÔNG BỊ ỨC CHẾ (vẫn duy trì ở mức cao,
≥ 1,8 µg/dL).
Nghiệm pháp kích thích bằng ACTH (Synacthen)
- Bình thường: Đo cortisol máu phải tăng (do ACTH kích thích thượng thận)
- Suy thượng thận: Cortisol máu không tăng
Chọn lựa bệnh phẩm thay thế (Tình huống 3)
- Bên cạnh xét nghiệm máu, có thể định lượng hormone qua nước tiểu 24 giờ hoặc nước bọt.
- Xét nghiệm nước tiểu 24h rất có lợi với các trường hợp hormone bài tiết theo từng đợt hoặc mất nhịp sinh học (đo lượng Cortisol tự do hoặc Catecholamine xuất tiết trong ngày).
- Tuyệt đối không chỉ định xét nghiệm hình ảnh (CT/MRI) trước khi có bằng chứng sinh hóa/nội tiết, vì hình ảnh học không chứng minh được u đó có tăng tiết hormone hay không.
Phân loại rối loạn chức năng NGUYÊN PHÁT VS THỨ PHÁT
(Phân tích qua Tình huống 4 & 5: Hệ Renin – Angiotensin – Aldosterone)
Bảng Phân loại Vị trí Rối loạn
Để xác định chính xác vị trí tổn thương (tại tuyến đích hay tại tuyến yên/hạ đồi), bắt buộc phải đo đồng thời cả Hormone tuyến đích và Hormone kích thích (Trophic hormone):
| Loại rối loạn chức năng | Hormone tuyến đích (Target) | Hormone kích thích (Trophic) | Vị trí tổn thương |
|---|---|---|---|
| Cường chức năng Nguyên phát | TĂNG | GIẢM | Tại tuyến đích (Do tuyến tự tăng tiết, ức chế tuyến trên) |
| Cường chức năng Thứ phát | TĂNG | TĂNG | Tại tuyến yên / tuyến trên (Tuyến trên kích thích tuyến đích) |
| Suy chức năng Nguyên phát | GIẢM | TĂNG | Tại tuyến đích (Tuyến đích tổn thương, mất phản hồi âm) |
| Suy chức năng Thứ phát | GIẢM | GIẢM | Tại tuyến yên / tuyến trên (Thiếu hormone kích thích) |
Biện luận lâm sàng (Tình huống 4 & 5)
Tình huống 4: Bệnh nhân nam 35 tuổi bị tăng huyết áp kèm hạ K⁺ máu, xét nghiệm có Aldosterone = 24 ng/dL (tăng), Renin = 0.2 ng/mL/h (giảm), Tỷ số Aldosterone/Renin (ARR) = 120 (> 30).
- Biện luận: Aldosterone tăng độc lập gây ức chế ngược làm Renin giảm
→Bệnh nhân bị Cường Aldosterone nguyên phát (Hội chứng Conn) - nguyên phát là tăng Aldosterone do bất thường tại nơi tiết Aldosterone. (Nếu là hẹp động mạch thận gây Cường Aldosterone thứ phát thì Renin phải tăng).
- Biện luận: Aldosterone tăng độc lập gây ức chế ngược làm Renin giảm
Tình huống 5: Nếu bệnh nhân trên đã dùng thuốc đối kháng Aldosterone (Spironolactone) trước khi xét nghiệm:
- Thuốc làm giảm thể tích tuần hoàn và tăng mất muối qua nước tiểu
→Kích thích tế bào cạnh cầu thận tăng tiết Renin→Renin tăng vọt khiến Tỷ số Aldosterone/Renin (ARR) bị GIẢM giả tạo.
- Thuốc làm giảm thể tích tuần hoàn và tăng mất muối qua nước tiểu
Quy trình tiến hình xét nghiệm nội tiết
- Chuẩn bị bệnh nhân kỹ trước khi xét nghiệm: Tạm ngưng các thuốc có khả năng ảnh hưởng đến chỉ số (như thuốc hạ áp, steroid, estrogen), ổn định tình trạng stress, cân bằng điện giải và duy trì chế độ ăn tiêu chuẩn.
- Chọn lựa xét nghiệm và bệnh phẩm phù hợp: Định lượng hormone dạng tự do (fT3, fT4) hoặc thu thập bệnh phẩm thích hợp (máu, nước tiểu 24h, nước bọt).
- Đánh giá song song Hormone tuyến đích và Hormone kích thích: Bắt buộc định lượng cặp hormone tương ứng để phân biệt tổn thương nguyên phát hay thứ phát.
- Sử dụng khoảng tham chiếu thích hợp: Biện luận thận trọng theo đặc điểm lâm sàng của bệnh nhân (tuổi, giới tính, thai kỳ, mãn kinh, chu kỳ kinh nguyệt).