Sinh lý hormone giáp
Mục lục
MỤC TIÊU HỌC TẬP
- Trình bày được quá trình sinh tổng hợp các hormone giáp.
- Phân tích được các tác dụng của hormone giáp tại mô đích.
- Phân tích được sự điều hòa bài tiết hormone giáp.
Đặc điểm Giải phẫu - Mô học của Tuyến giáp
- Đặc điểm giải phẫu: Tuyến giáp là tuyến nội tiết lớn nhất trong cơ thể, nằm ngay dưới thanh quản, ở phía trước và hai bên khí quản. Tuyến nặng khoảng 20 – 25 g, cao 6 cm, rộng 3 cm, dày 2 cm, có hình dạng giống cánh bướm gồm thùy phải và thùy trái nối với nhau qua một eo giáp. Tuyến giáp có màu đỏ sẫm do hệ thống mạch máu nuôi dưỡng rất phong phú (từ động mạch giáp trên và động mạch giáp dưới, chiếm khoảng 1% lưu lượng tim).
Cấu trúc mô học của nang giáp (thyroid follicle):
- Tuyến giáp được cấu tạo bởi nhiều cấu trúc hình cầu gọi là nang giáp, có đường kính trung bình từ 100 – 300 µm**.
- Thành nang do một lớp tế bào nang giáp (follicular cell) - tế bào biểu mô vuông đơn tạo thành, nhiệm vụ chính là tổng hợp thyroglobulin và bài tiết hormone.
- Lòng nang chứa đầy chất keo thyroglobulin – một glycoprotein có trọng lượng phân tử khoảng 335.000 Dalton, chứa khoảng 70 acid amin nhóm tyrosine. Thyroglobulin đóng vai trò là nơi tổng hợp và dự trữ hormone giáp.
- Tế bào cận nang (parafollicular cell / tế bào C): Nằm ở mô liên kết giữa các nang giáp, có chức năng bài tiết hormone calcitonin giúp điều hòa làm giảm nồng độ ion calci trong máu.
Sinh tổng hợp, Dự trữ và Vận chuyển hormone giáp
Cấu trúc hóa học của T3 và T4
Hormone giáp thuộc nhóm hormone tan trong lipid được tổng hợp từ amino acid tyrosine và iod::
- Thyroxine (T4 / tetraiodothyronine): Cấu trúc chứa 4 nguyên tử iod gắn trên 2 vòng tyrosine.
- Triiodothyronine (T3): Cấu trúc chứa 3 nguyên tử iod.
Tỷ lệ bài tiết và đặc điểm hoạt tính:
- Tuyến giáp bài tiết ra máu khoảng 90% là T4 và 10% là T3.
- Cường độ và tốc độ tác động của T3 mạnh hơn T4 rất nhiều tại các mô đích. Nồng độ T3 trong máu thấp hơn và thời gian bán thải (~ 1 ngày) ngắn hơn so với T4 (~ 6 ngày).
- Khi T4 vận chuyển đến các mô đích, enzyme 5'-deiodinase sẽ khử 1 nguyên tử iod để chuyển T4 thành T3. Do đó, T4 được coi là dạng dự trữ (prohormone) của hormone giáp trong tuần hoàn.
| Đặc điểm sinh lý | Hormone T4 (Thyroxine) | Hormone T3 (Triiodothyronine) |
|---|---|---|
| Tỷ lệ bài tiết từ Tuyến giáp | Chiếm 90% | Chiếm 10% |
| Số nguyên tử Iod trong phân tử | 4 nguyên tử Iod (2 Tyrosine + 4 I) | 3 nguyên tử Iod (2 Tyrosine + 3 I) |
| Cường độ tác dụng sinh học | Yếu hơn T3 khoảng 4 – 5 lần | Mạnh gấp 4 – 5 lần T4 |
Thời gian bán thải (T_1/2) | Kéo dài khoảng 6 ngày | Phân hủy nhanh trong 1 ngày |
| Gắn kết với Protein huyết tương | Rất chặt chẽ với TBG | Gắn lỏng lẻo hơn |
| Vai trò sinh lý chính | Dạng dự trữ lưu hành (Prohormone) | Dạng tác dụng chính tại mô đích |
Các bước sinh tổng hợp hormone tại nang giáp
Quá trình sinh tổng hợp diễn ra tại nang giáp qua 2 giai đoạn chính:
Giai đoạn 1: Tổng hợp và dự trữ chất keo Thyroglobulin trong lòng nang
- Tổng hợp Thyroglobulin: Tế bào nang giáp tổng hợp chuỗi protein thyroglobulin trên lưới nội chất hạt, đóng gói tại bộ máy Golgi rồi xuất bào chế tiết vào lòng nang giáp để tạo thành chất keo.
Bắt giữ Ion Iodide (I⁻): Ion iod từ máu được vận chuyển tích cực qua màng đáy tế bào nang giáp nhờ bơm đồng vận chuyển NIS (sodium-iodide symporter).
- Bình thường, nồng độ iod trong tuyến giáp cao hơn trong máu khoảng 30 lần; khi tuyến giáp bị kích thích mạnh (cường giáp), tỷ lệ này có thể tăng lên tới 250 lần.
- Oxy hóa Ion Iodide thành Iodine (I₂): Iodide (I⁻) sau khi vào tế bào sẽ đi ra cực đỉnh màng tế bào tiếp giáp lòng nang. Tại đây, enzyme TPO (thyroid peroxidase) xúc tác phản ứng oxy hóa ion
I⁻thànhI₂(dạng hoạt động). Iod hóa gốc Tyrosine và Ghép cặp (Coupling):
Enzyme TPO tiếp tục xúc tác gắn
I₂vào các gốc tyrosine trên chuỗi thyroglobulin 6, 7:- Tyrosine + 1 iod
→MIT (monoiodotyrosine). - Tyrosine + 2 iod
→DIT (diiodotyrosine).
- Tyrosine + 1 iod
Enzyme TPO xúc tác phản ứng ghép cặp giữa các gốc iod-tyrosine nằm cạnh nhau trên thyroglobulin 7:
- DIT + DIT
→T4 (Thyroxine). - MIT + DIT
→T3 (Triiodothyronine).
- DIT + DIT
- Dự trữ hormone trong lòng nang: Hormone T3 và T4 tạo thành vẫn gắn chặt trên phân tử thyroglobulin và nằm dự trữ trong lòng nang giáp. Mỗi phân tử thyroglobulin chứa khoảng 30 phân tử T4 và vài phân tử T3. Lượng hormone dự trữ này đủ cung cấp cho cơ thể từ 2 đến 3 tháng.
SLIDE:
- Bước 1: Tổng hợp Thyroglobulin (Tg): Tế bào biểu mô nang giáp tổng hợp phân tử glycoprotein lớn tên là Thyroglobulin (trọng lượng phân tử khoảng 335.000 Dalton, chứa khoảng 70 gốc tyrosine) theo khuôn mRNA, sau đó đóng gói bài tiết vào lòng nang giáp.
- Bước 2: Bắt giữ Ion Iodide (I⁻): Ion I⁻ từ máu được vận chuyển tích cực qua màng đáy vào bào tương tế bào nang giáp nhờ bơm đồng vận NIS (sodium-iodide symporter). Bơm NIS duy trì nồng độ I⁻ nội bào cao hơn ngoài máu khoảng 30 lần (khi bị kích thích bởi TSH có thể tăng lên đến 250 lần).
Bước 3: Oxy hóa Iodide và Hữu cơ hóa Tyrosine: Ion I⁻ di chuyển ra màng đỉnh và được enzyme TPO (thyroid peroxidase) oxy hóa thành dạng iodine (
I₂) có khả năng hoạt động. Ngay tại màng đỉnh, TPO tiếp tục xúc tác gắnI₂vào các gốc tyrosine trên phân tử Tg để tạo thành MIT (monoiodotyrosine) và DIT (diiodotyrosine).- Lưu ý lâm sàng: Enzyme TPO là mắc mắt quan trọng nhất trong quá trình tổng hợp và cũng là vị trí tác động chính của các thuốc kháng giáp tổng hợp (như Methimazole, PTU).
- Bước 4: Phản ứng bắt cặp (Coupling): Vẫn dưới sự xúc tác của TPO, hai phân tử DIT ghép lại tạo thành T4; một phân tử MIT ghép với một phân tử DIT tạo thành T3 nằm ngay trên khung phân tử Tg tích trữ trong lòng nang. Lượng hormone giáp dự trữ trong chất keo đủ cung cấp cho cơ thể sử dụng trong 2 – 3 tháng.
Bước 2: Giải phóng T3, T4 vào máu
- Khi có tín hiệu kích thích, tế bào biểu mô nang giáp hình thành các chân giả ẩm bào lấy các giọt chất keo thyroglobulin từ lòng nang vào trong bào tương.
- Các túi ẩm bào này dung hợp với lysosome. Enzyme proteinase trong lysosome thủy phân thyroglobulin, cắt giải phóng các phân tử T3 và T4 tự do.
- T3, T4 tự do khuếch tán qua màng đáy tế bào vào các mao mạch máu xung quanh.
- Lượng MIT và DIT còn dư thừa không được bài tiết vào máu mà bị enzyme deiodinase trong tế bào tách lấy iod để tái sử dụng cho các lần tổng hợp sau.
SLIDE:
Giai đoạn 2: Giải phóng hormone T3, T4 vào tuần hoàn
- Bước 5: Thủy phân và Bài tiết: Khi có tín hiệu kích thích, tế bào nang giáp tạo các chân giả ở màng đỉnh để ẩm bào các túi chất keo Tg vào bào tương. Các túi này hòa nhập với lysosome, enzyme proteinase tại lysosome thủy phân Tg phân giải giải phóng T3 và T4 tự do. T3, T4 khuếch tán qua màng đáy vào các mao mạch máu xung quanh.
- Tái sử dụng nguyên liệu Iod: Khoảng 3/4 các gốc tyrosine đã iod hóa còn ở dạng MIT và DIT không được bài tiết vào máu, mà được enzyme deiodinase nội bào khử lấy lại ion I⁻ để tái sử dụng ngay trong lòng tế bào.
Sự Vận chuyển Hormone giáp trong máu
Do tính chất không tan trong nước, > 99% T3 và T4 trong máu phải kết hợp với các protein huyết tương.
- Khoảng 2/3 lượng hormone gắn với TBG (thyroxine-binding globulin - một glycoprotein có ái lực rất cao); phần còn lại gắn kết lỏng lẻo hơn với transthyretin (prealbumin) và albumin.
- T4 gắn rất chặt với protein huyết tương nên giải phóng vào mô rất chậm (thời gian bán giải phóng
t_1/2của T4 là khoảng 6 ngày). - T3 có ái lực thấp hơn nên giải phóng vào mô trong vòng 1 ngày.
Chỉ có một lượng rất nhỏ (< 1%) hormone ở dạng tự do không gắn protein (fT3, fT4 - free T3, free T4) mới có khả năng đi qua màng tế bào để gây ra các tác dụng sinh học và tham gia vào cơ chế điều hòa ngược.
Tác động của homrone giáp tại mô đích
Mặc dù là chất tan trong lipid, hormone giáp không khuếch tán thụ động qua màng phospholipid mà phải được vận chuyển qua màng nhờ các kênh vận chuyển chủ động (iodothyronine transporter) như MCT8, MCT10, OATP1C1...
Enzyme Deiodinase chuyển T4 thành T3 & Hiện tượng "Suy giáp nội bào"
- Chuyển đổi T4 thành T3 ở ngoại biên: Tại các tế bào mô đích, T4 (dạng dự trữ) được enzyme Type 1 iodothyronine 5'-deiodinase khử 1 nguyên tử iod ở vòng ngoài để chuyển thành T3 (chiếm 99%) có hoạt tính sinh học chính.
Chuyển đổi thành rT3 & Hiện tượng "Suy giáp nội bào" (Slide):
- Enzyme Type 3 5-deiodinase có khả năng khử 1 nguyên tử iod ở vòng trong của T4 để tạo thành reverse T3 (rT3 - chiếm khoảng 1%) – đây là dạng đồng phân hoàn toàn không có hoạt tính sinh học.
- Trong các tình trạng stress thể chất/tâm lý kéo dài, ăn kiêng nghiêm ngặt, trầm cảm hoặc bệnh mạn tính nặng, cơ thể tăng cường hoạt tính Type 3 deiodinase làm giảm nồng độ T3 nội bào và tăng vọt rT3. Tình trạng này dẫn đến suy giáp tại mô đích (suy giáp nội bào) mặc dù xét nghiệm TSH và T4 trong máu vẫn nằm trong giới hạn bình thường.
Cơ chế tác động tại tế bào đích
Tác động trên gen (Genomic action – Cơ chế chính)
- Diễn ra chậm (từ vài giờ đến vài ngày).
- Trong tế bào đích, T4 được enzyme 5'-deiodinase chuyển thành T3. Chỉ có T3 mới có khả năng gắn vào thụ thể nhân TR (thyroid receptor).
- Phức hợp T3-TR kết hợp với RXR (retinoid X receptor) gắn lên vùng TRE (thyroxine response element) trên DNA.
Điều hòa quá trình phiên mã gen tạo ra các mRNA mới, thúc đẩy tổng hợp các protein chức năng 5:
- Bơm
Na⁺-K⁺-ATPase. - Các enzyme hô hấp tế bào (chuỗi truyền điện tử ty thể, chu trình Krebs, đường phân).
- Thụ thể
αvàβadrenergic của catecholamine. - Các protein cần thiết cho sự tăng trưởng và phát triển mô.
- Bơm
SLIDE:
- T3 đi vào trong nhân tế bào, gắn vào thụ thể nhân TR (thyroid hormone receptor).
- Phức hợp T3-TR nhị hợp với thụ thể RXR (retinoid X receptor), gắn lên vị trí TRE (thyroxine response element) trên chuỗi DNA.
Quá trình này làm tăng/giảm sự sao chép m-RNA, thúc đẩy tổng hợp các protein chức năng mới:
- Enzyme bơm
Na⁺-K⁺-ATPase. - Các enzyme chuỗi hô hấp tế bào tại ty thể (đường phân, chu trình Krebs).
- Thụ thể
β₁, β₂-adrenergic của hệ giao cảm. - Các protein cần thiết cho sự phát triển và biệt hóa tế bào.
- Enzyme bơm
Tác động ngoài gen (Non-genomic action)
- Diễn ra nhanh chóng (tức thời đến vài phút).
- T4 gắn vào thụ thể màng integrin
α_vβ₃kích hoạt con đường tín hiệu MAPK (ERK1/2) thúc đẩy tăng sinh mạch máu và phát triển tế bào. - T3 gắn vào thụ thể TR
β1trong bào tương kích hoạt con đường PI3K / HIF-1α. - T3 và T2 tác động trực tiếp lên ty thể để điều hòa nhanh quá trình oxy hóa, giải phóng năng lượng và sinh nhiệt.
Tác dụng sinh lý của hormone giáp trên cơ thể
- Trên Chuyển hóa cơ bản & Sinh nhiệt: Tăng tiêu thụ
O₂ở hầu hết các mô, tăng kích thước và số lượng ty thể, tăng hoạt tính bơmNa⁺-K⁺-ATPase→Làm tăng chuyển hóa cơ bản từ 60 – 100%, tăng sinh nhiệt, tăng tiết mồ hôi. Trên Chuyển hóa các chất dinh dưỡng:
- Glucid: Tăng hấp thu glucose ở ruột, tăng tân tạo đường tại gan, tăng phân hủy glycogen
→Làm tăng nhẹ đường huyết sau ăn. - Lipid: Tăng ly giải lipid ở mô mỡ (tăng acid béo tự do trong máu), tăng oxy hóa acid béo; tăng biểu hiện thụ thể LDL tại gan giúp tăng đào thải cholesterol
→Làm giảm nồng độ cholesterol và triglyceride máu (ở bệnh nhân suy giáp, cholesterol máu tăng cao gây nguy cơ xơ vữa động mạch). - Protid: Ở liều sinh lý, hormone giáp kích thích tổng hợp protein (tăng trưởng cơ thể). Ở nồng độ cao (cường giáp), thuốc gây dị hóa protein mạnh làm sụt cân nhanh, teo cơ và yếu cơ.
- Glucid: Tăng hấp thu glucose ở ruột, tăng tân tạo đường tại gan, tăng phân hủy glycogen
- Trên Hệ Tim mạch: Tăng số lượng và độ nhạy của thụ thể
β-adrenergic với catecholamine→Tăng sức co bóp cơ tim, tăng nhịp tim (nhịp nhanh xoang), tăng cung lượng tim và tăng huyết áp tâm thu. - Trên Hệ Hô hấp: Tăng tần số và độ sâu hô hấp do tăng nhu cầu tiêu thụ
O₂và đào thảiCO₂tại các mô. - Trên Hệ Tiêu hóa: Tăng nhu động ruột và tăng tiết dịch tiêu hóa (cường giáp gây tiêu chảy/phân loãng; suy giáp gây táo bón mạn tính).
- Trên Hệ Thần kinh & Vận động: Tăng tính kích thích neuron thần kinh (gây lo âu, mất ngủ, dễ cáu gắt). Tăng tính dẫn truyền qua synap chi phối cơ gây ra dấu hiệu run tay tần số cao, đều (10 – 15 lần/giây) đặc trưng của cường giáp.
- Trên sự Phát triển Cơ thể & Não bộ: Hormone giáp đóng vai trò sinh tử đối với sự trưởng thành và biệt hóa bộ não trong thời kỳ bào thai và những năm đầu sau sinh. Thiếu hụt hormone giáp giai đoạn này gây ra bệnh đần độn (cretinism) kèm lùn không thể phục hồi.
Tác dụng trên chuyển hóa cơ bản và sinh nhiệt
- Tăng tốc độ chuyển hóa cơ bản: Nồng độ hormone giáp cao có thể làm tăng tốc độ chuyển hóa cơ bản của cơ thể lên 60 – 100%.
- Tăng số lượng và kích thước ty thể: Làm tăng tốc độ tạo năng lượng ATP cho các hoạt động của tế bào.
- Tăng hoạt tính bơm
Na⁺-K⁺-ATPase: Việc tăng vận chuyển ion qua màng tiêu tốn nhiều năng lượng và tỏa ra lượng nhiệt lớn cho cơ thể.
Tác dụng trên chuyển hóa các chất dinh dưỡng
- Chuyển hóa Glucid: Tăng thu nhận glucose ở tế bào, tăng hấp thu glucose ở ruột, tăng tân tạo đường và phân hủy glycogen tại gan
→Làm tăng nhẹ glucose huyết. Chuyển hóa Lipid:
- Kích thích ly giải lipid từ mô mỡ, làm tăng nồng độ acid béo tự do trong máu và tăng oxy hóa acid béo tạo năng lượng.
- Tăng biểu hiện thụ thể LDL (low-density lipoprotein) tại tế bào gan, giúp gan tăng cường bắt giữ LDL-cholesterol từ máu và đào thải qua mật
→Làm giảm nồng độ cholesterol, phospholipid và triglyceride trong huyết tương. (Do đó, bệnh nhân suy giáp thường bị tăng cholesterol máu, dễ dẫn đến xơ vữa động mạch).
- Chuyển hóa Protid: Ở mức sinh lý, hormone giáp kích thích tổng hợp protein giúp mô phát triển. Tuy nhiên ở mức liều quá cao (cường giáp), hormone giáp gây dị hóa protein mạnh mẽ dẫn đến teo cơ và yếu cơ.
Tác dụng trên Vitamin và Cân nặng:
- Làm tăng tổng hợp nhiều enzyme tế bào nên làm tăng nhu cầu các loại vitamin.
- Tăng dị hóa năng lượng toàn cơ thể nên cường giáp làm sụt cân nhanh, ngược lại suy giáp gây tăng cân.
Tác dụng trên các hệ cơ quan
Hệ Tim mạch:
- Làm tăng số lượng thụ thể
αvàβadrenergic của catecholamine trên mô tim. - Làm tim trở nên rất nhạy cảm với epinephrine/norepinephrine
→tăng sức co bóp cơ tim, tăng nhịp tim, tăng cung lượng tim và tăng huyết áp tâm thu. Bệnh nhân cường giáp thường có triệu chứng hồi hộp, đánh trống ngực, nhịp nhanh xoang.
- Làm tăng số lượng thụ thể
- Hệ Hô hấp: Tăng tần số và độ sâu hô hấp do tăng tiêu thụ O₂ và tăng giải phóng CO₂ tại các mô.
- Hệ Tiêu hóa: Tăng hoạt động cơ trơn và tăng tiết dịch tiêu hóa, làm tăng nhu động ruột (cường giáp gây tiêu chảy/đi tiêu nhiều lần; suy giáp gây táo bón).
- Hệ Thần kinh trung ương: Tăng tốc độ dẫn truyền và hoạt động của các tế bào neuron, làm hệ thần kinh luôn ở trạng thái kích thích, dễ lo lắng, suy nghĩ miên man và mất ngủ.
- Hệ Vận động (Cơ xương): Tăng tính dẫn truyền qua synap tủy sống chi phối trương lực cơ. Cường giáp làm xuất hiện triệu chứng run cơ tự phát (run nhẹ, nhanh và đều ở đầu ngón tay với tần số 10 – 15 lần/giây) và gây yếu cơ.
Hệ Sinh sản:
- Ở nam: Thiếu hormone giáp làm giảm libido; thừa hormone giáp có thể gây bất lực.
- Ở nữ: Thiếu hormone giáp gây rong kinh, đa kinh; thừa hormone giáp gây thiểu kinh, vô kinh hoặc giảm nhu cầu tình dục.
Tác dụng trên thai nhi
- Hormone giáp đóng vai trò đặc biệt quan trọng đối với sự phát triển và trưởng thành của bộ não trong thời kỳ bào thai và những năm đầu sau sinh.
- Trường hợp suy giáp bẩm sinh (Cretinism): Nếu trẻ bị thiếu hormone giáp từ khi còn trong bụng mẹ hoặc sơ sinh mà không được điều trị kịp thời, trẻ sẽ bị teo não, chậm phát triển nghiêm trọng cả về thể chất lẫn trí tuệ (đần độn bẩm sinh).
Thay đổi sinh lý tuyến giáp ở 3 tháng đầu thai kỳ (tuần thứ 8): giúp bù đắp lượng hormone tuyến giáp thiếu ở thai nhi (do chưa phát triển tuyến giáp)
- T4 toàn phần tăng: Hormone Estrogen gia tăng trong thai kỳ làm tăng tổng hợp protein gắn tuyến giáp TBG (Thyroxine-Binding Globulin) tại gan. Do đó, T4 toàn phần (Total T4) trong máu tăng lên đáng kể. Ngưỡng tham chiếu T4 toàn phần bình thường ở phụ nữ mang thai thường cao hơn khoảng 1,5 lần so với người không mang thai (ngưỡng trên có thể lên tới ~240 nmol/L). Vì vậy, chỉ số T4 = 180 nmol/L ở tuần thứ 8 vẫn nằm trong giới hạn sinh lý bình thường của thai kỳ.
- TSH giảm nhẹ: Trong 3 tháng đầu, nồng độ hCG do nhau thai tiết ra tăng rất cao. Do hCG có cấu trúc chuỗi
αtương tự TSH, nó kích thích nhẹ tuyến giáp và gây ức chế TSH sinh lý (TSH ở tam cá nguyệt thứ nhất thường giảm nhẹ, khoảng tham chiếu sinh lý có thể xuống0,1 - 0,4 mIU/L). Do đó, TSH = 0,2 mIU/L chưa thể khẳng định là bệnh lý. - Triệu chứng nhịp tim nhanh: Là hiện tượng thường gặp do tăng thể tích tuần hoàn và đáp ứng sinh lý khi mang thai.
Điều hoà bài tiết hormone giáp
Hoạt động bài tiết hormone giáp chịu sự điều khiển của trục Hạ đồi – Tuyến yên – Tuyến giáp:
- Vùng hạ đồi: Bài tiết hormone TRH (thyrotropin-releasing hormone). Các kích thích như thời tiết lạnh hoặc trạng thái xúc động/stress sẽ làm tăng giải phóng TRH.
- Tuyến yên trước: TRH theo hệ tuần hoàn cửa kích thích tế bào thyrotroph tuyến yên trước tiết TSH (thyroid-stimulating hormone).
Tác động của TSH lên tuyến giáp:
- TSH gắn vào thụ thể TSHR (thuộc nhóm thụ thể liên kết G-protein -
G_s) trên màng tế bào nang giáp. - Kích hoạt enzyme adenylyl cyclase tạo ra chất truyền tin thứ hai là cAMP, khởi phát protein kinase A (PKA).
- Tác động nhanh (trong vài phút đến vài giờ): Kích thích sự phân giải chất keo thyroglobulin, giải phóng T3, T4 vào máu.
- Tác động dài hạn (vài ngày đến vài tuần): Kích thích tăng bắt giữ iod, tăng tổng hợp thyroglobulin, tăng kích thước và số lượng tế bào nang giáp.
- TSH gắn vào thụ thể TSHR (thuộc nhóm thụ thể liên kết G-protein -
- Cơ chế điều hòa ngược âm tính (Negative Feedback): Khi nồng độ fT3 và fT4 trong máu tăng cao, chúng sẽ dốc ngược lên ức chế tuyến yên trước giảm tiết TSH và ức chế vùng hạ đồi giảm tiết TRH. Cơ chế này giúp duy trì nồng độ T3, T4 trong máu luôn ở mức hằng định sinh lý.
Trục Hạ đồi – Tuyến yên trước – Tuyến giáp
- Vùng hạ đồi bài tiết TRH
→Vận chuyển qua hệ thống mạch cửa hạ đồi-yên kích thích tế bào thyrotrophe ở thùy trước tuyến yên bài tiết TSH. TSH gắn vào thụ thể TSHR trên màng đáy tế bào nang giáp (hoạt hóa protein Gs
→Adenylyl Cyclase→tăng cAMP→PKA):- Kích thích ngay lập tức sự ẩm bào chất keo và thủy phân phóng thích T3, T4 vào máu.
- Kích thích tăng hoạt tính bơm NIS, tăng TPO, tăng tổng hợp Thyroglobulin.
- Kích thích phì đại và tăng sinh tế bào biểu mô nang giáp.
- Cơ chế Hồi tác âm (Negative Feedback): Nồng độ fT3, fT4 tự do trong máu tăng cao sẽ tác động ngược ức chế trực tiếp tuyến yên làm giảm tiết TSH và ức chế vùng hạ đồi làm giảm tiết TRH. (Khoảng TSH bình thường chuẩn: 0,45 – 4,12 mIU/L).
Các Hiệu ứng Sinh lý do Thay đổi Lượng Iod nhập vào
Thiếu hụt Iod:
- Thiếu iod nhẹ – vừa kéo dài: Tế bào nang giáp tăng sinh và phì đại tổng hợp chất keo bù trừ
→Gây phình giáp (bướu giáp đơn thuần). - Thiếu iod nghiêm trọng: Không đủ nguyên liệu tổng hợp hormone
→Gây suy giáp.
- Thiếu iod nhẹ – vừa kéo dài: Tế bào nang giáp tăng sinh và phì đại tổng hợp chất keo bù trừ
Tải Iod lớn (Tăng nhập Iod đột ngột):
- Hiệu ứng Jod-Basedow: Tình trạng cường giáp xuất hiện sau khi nạp một lượng lớn iod vào cơ thể, thường xảy ra trên những bệnh nhân đã có sẵn bệnh lý bướu giáp tiềm ẩn (như bệnh Graves, phình giáp đa nhân, nhân độc tuyến giáp).
- Hiệu ứng Wolff-Chaikoff: Tình trạng suy giáp tạm thời xảy ra sau khi đưa một lượng lớn iod vào cơ thể ở người không có bướu giáp trước đó. Tế bào nang giáp tự bảo vệ bằng cách ngắt và giảm biểu hiện kênh NIS, làm giảm thu nhận iod nội bào và tạm dừng tổng hợp hormone.
Biến đổi Sinh lý Hormone giáp trong Thai kỳ
- Ảnh hưởng của Estrogen: Estrogen từ nhau thai kích thích gan tăng sản xuất protein vận chuyển TBG. Do đó, nồng độ T4 toàn phần và T3 toàn phần trong máu tăng rất cao ở phụ nữ mang thai, mặc dù nồng độ fT4 và fT3 tự do vẫn nằm trong giới hạn bình thường.
- Tác động của hCG (ở 3 tháng đầu thai kỳ): Hormone hCG đạt nồng độ đỉnh vào tuần 8 – 10 của thai kỳ. Do hCG có cấu trúc chuỗi
αtương đồng với TSH, hCG gắn và kích thích nhẹ thụ thể TSHR tại tuyến giáp→Tăng tiết nhẹ T4 tự do, dẫn đến TSH máu bị giảm nhẹ sinh lý trong 3 tháng đầu.