Notes Island

Sinh lý hormone TTT

Mục lục

MỤC TIÊU HỌC TẬP

  1. Phân tích được cơ chế tác dụng, các chức năng chính và sự điều hòa bài tiết aldosterone.
  2. Phân tích được cơ chế tác dụng, các chức năng chính và sự điều hòa bài tiết cortisol.
  3. Phân tích được cơ chế tác dụng và các chức năng chính của các hormone tủy thượng thận.

Tuyến thượng thận nằm ở cực trên của hai thận, mỗi tuyến nặng khoảng 4 g. Tuyến gồm hai phần riêng biệt về cấu trúc và chức năng 1:

  • Vỏ thượng thận: Nằm ở phía ngoài, tiết các hormone steroid gồm: aldosterone, cortisol và androgen.
  • Tủy thượng thận: Nằm ở trung tâm, tiết các hormone epinephrine và norepinephrine, có chức năng tương tự hệ thần kinh giao cảm.

TUYẾN VỎ THƯỢNG THẬN

Khái quát về cấu tạo và hoạt động của tuyến vỏ thượng thận

Từ ngoài vào trong, vỏ thượng thận được chia thành ba lớp 1:

  • Lớp cầu (zona glomerulosa): Lớp ngoài cùng, bài tiết aldosterone (mineralocorticoid) có chức năng điều hòa nồng độ ion Na⁺ và K⁺ huyết tương.
  • Lớp bó (zona fasciculata): Lớp nằm giữa, bài tiết cortisol (glucocorticoid) có chức năng điều hòa quá trình chuyển hóa đường glucose trong cơ thể.
  • Lớp lưới (zona reticularis): Lớp trong cùng, bài tiết androstenedione (tiền thân của các hormone sinh dục).

Đặc điểm vận chuyển và thoái hóa:

  • Tất cả hormone vỏ thượng thận đều có bản chất steroid, được tổng hợp từ tiền chất cholesterol nhờ các enzyme đặc hiệu trong tế bào tuyến. Cholesterol cung cấp cho vỏ thượng thận chủ yếu lấy từ LDL huyết tương, một lượng nhỏ tự tổng hợp từ acetyl CoA.
  • Vận chuyển trong máu:

    • Aldosterone: Khoảng 60% kết hợp với protein huyết tương (albumin, transcortin), 40% ở dạng tự do.
    • Cortisol: Kết hợp rất mạnh với transcortin (CBG - corticosteroid-binding globulin) với tỉ lệ > 75%, một số ít gắn albumin và chỉ 6% ở dạng tự do.
  • Thoái hóa: Thụ thể của hormone vỏ thượng thận thuộc nhóm thụ thể nhân. Thời gian bán hủy của aldosterone trong máu khoảng 30 phút, cortisol là 1–2 giờ. Các hormone steroid không thể thải trực tiếp qua thận mà được chuyển hóa thành dạng tan trong nước tại gan (bằng cách gắn acid glucuronic hoặc sulfate), sau đó 75% xuất qua nước tiểu và 25% bài xuất qua mật.

Hormone Mineralocorticoid

Sinh tổng hợp hormone aldosterone

  • Thuật ngữ "mineralocorticoid" xuất phát từ vai trò tái hấp thu natri tại hệ thống ống thận.
  • Aldosterone được phân lập lần đầu tiên bởi Simpson và Tait (1953). Tên gọi "aldosterone" để chỉ gốc "aldehyde" nằm trên carbon số 18 đặc trưng ở hợp chất steroid này.
  • Quá trình sinh tổng hợp: Quá trình tạo ra aldosterone và corticosterone rất giống nhau. Tuy nhiên, ở giai đoạn cuối, nhờ có enzyme aldosterone synthase (chỉ tồn tại ở tế bào lớp cầu) xúc tác phản ứng ứng oxy hóa tại vị trí carbon 18 nên tạo ra aldosterone. Ngược lại, lớp bó và lớp lưới có enzyme 11β-hydroxylase sẽ tạo thành corticosterone hoặc cortisol.

Các tác dụng của aldosterone tại mô đích

Cơ quan đích của aldosterone gồm các mô có nguồn gốc biểu mô như thận, đại tràng, tuyến nước bọt và tuyến mồ hôi. Trong đó, tác dụng quan trọng nhất là trên hệ thống ống thận (nephron) 3:

  1. Tại tế bào chính (principal cell) của ống lượng xa và ống góp vỏ:

    • Tái hấp thu chủ động Na⁺, kéo theo sự di chuyển thụ động của nước.
    • Bài tiết chủ động K⁺ từ máu ra lòng ống.
  2. Tại tế bào xen kẽ alpha (alpha intercalated cell) của ống góp:

    • Bài tiết chủ động H⁺ qua các bơm H⁺-ATPase.
  • Cơ chế tác động: Aldosterone khuếch tán qua màng tế bào, gắn với thụ thể MR (mineralocorticoid receptor) trong bào tương. Phức hợp này vào nhân, kích hoạt phiên mã các gen tổng hợp protein mới: bơm H⁺-ATPase, kênh Na⁺, kênh K⁺ ở màng đỉnh và bơm Na⁺-K⁺-ATPase ở màng đáy bên.
  • Tác dụng giữ Na⁺ và nước của aldosterone đối kháng với hormone ANP (atrial natriuretic peptide) do tâm nhĩ tiết ra.

Điều hòa bài tiết hormone aldosterone

Có ba yếu tố chính kích thích lớp cầu bài tiết aldosterone 3:

  1. Hệ thống Renin – Angiotensin (R-A-A): Angiotensin II đóng vai trò cốt lõi, phối hợp với nồng độ K⁺ huyết tương để điều hòa trực tiếp sự bài tiết aldosterone. Ngoài ra, Angiotensin II còn làm giảm lưu lượng máu qua gan, làm giảm sự phân hủy aldosterone.
  2. Nồng độ ion K⁺ huyết tương: Tăng nồng độ K⁺ huyết tương kích thích trực tiếp lớp cầu tăng bài tiết aldosterone.
  3. Hormone ACTH từ tuyến yên trước: Thúc đẩy sự tạo thành tiền chất deoxycorticosterone.
  • Yếu tố ức chế: Hormone ANP từ tim tiết ra có tác dụng ức chế bài tiết aldosterone.

Hormone Glucocorticoid

Glucocorticoid tác động lên các thụ thể GR (glucocorticoid receptor). Cortisol (hydrocortisone) là loại glucocorticoid quan trọng nhất ở người.

Sinh tổng hợp và chuyển hóa cortisol

  • Sinh tổng hợp: Cortisol được tổng hợp từ cholesterol ở lớp bó dưới sự kích thích của ACTH. ACTH điều hòa protein StAR (chuyển cholesterol vào màng trong ty thể) và kích thích enzyme P450scc.
  • Sự chuyển hóa tại mô: Tại nhiều mô, cortisol được chuyển hóa bởi hệ thống enzyme 11β-HSD 5:

    • 11β-HSD1: Xúc tác chuyển cortisone (dạng bất hoạt) thành cortisol (dạng có hoạt tính).
    • 11β-HSD2: Xúc tác bất hoạt cortisol thành cortisone (đặc biệt ở thận để tránh cortisol gắn nhầm gây kích hoạt thụ thể MR của aldosterone).

Cơ chế tác động của cortisol tại tế bào đích

Sau khi qua màng tế bào, cortisol thực hiện "dimer hóa" thụ thể GR trong bào tương, di chuyển vào nhân gắn lên vùng GRE (glucocorticoid response element) trên DNA 5:

  1. Kích hoạt phiên mã (transactivation):

    • Tổng hợp các protein kháng viêm như: lipocortin 1 (annexin 1 - ức chế phospholipase A2), SLPI, MAPK phosphatase.
    • Tổng hợp các protein thúc đẩy tân tạo glucose như: G-6-Pase, PEPCK, tyrosine aminotransferase.
  2. Ức chế phiên mã (transrepression):

    • Tương tác và ức chế các yếu tố phiên mã gây viêm như NF-κB và AP-1, từ đó dập tắt sự tổng hợp các cytokine gây viêm (IL-1, IL-2, IFN-γ, TNF-α...).

Chức năng của hormone cortisol trong cơ thể

a. Tác dụng trên chuyển hóa
  • Chuyển hóa Glucid: Kích thích các enzyme xúc tác quá trình tân tạo glucose (gluconeogenesis) tại gan từ các chất không phải hexose (acid amin, glycerol), đồng thời giảm sử dụng glucose ở tế bào → Làm tăng nồng độ glucose huyết.
  • Chuyển hóa Protid: Kích thích dị hóa protein ở hầu hết các mô ngoại gan (nhất là cơ xương), giải phóng acid amin vào máu làm nguyên liệu cho gan tân tạo đường. Cortisol cao kéo dài gây teo cơ, nhăn da.
  • Chuyển hóa Lipid: Kích thích enzyme HSL (hormone sensitive lipase) tại mô mỡ, thủy phân triglyceride thành acid béo tự do và glycerol giải phóng vào máu.
  • Nhịp sinh học bài tiết: Cortisol được tiết theo chu kỳ ngày đêm, cao nhất vào khoảng 7 – 9 giờ sáng và giảm dần về chiều tối, thấp nhất vào giữa đêm.

    • Ứng dụng lâm sàng: Khi dùng thuốc glucocorticoid ngoại sinh liều cao, nên uống một lần duy nhất vào buổi sáng để tránh gây suy thượng thận cấp do ức chế trục hạ đồi – tuyến yên.
b. Tác dụng trên đáp ứng với stress

Các yếu tố gây stress (tâm lý, chấn thương, nhiễm trùng, đói...) kích thích hạ đồi tiết CRH → tuyến yên tiết ACTH → vỏ thượng thận tăng tiết cortisol. Cortisol huy động nhanh glucose, acid béo, acid amin vào máu cung cấp năng lượng cho cơ thể thích nghi với stress.

c. Tác dụng trên đáp ứng viêm

Cortisol làm giảm phản ứng viêm bằng cách: ức chế enzyme phospholipase A2 (thông qua tăng sinh lipocortin 1), giảm tính thấm mao mạch, giảm hóa ứng động bạch cầu.

d. Tác dụng trên đáp ứng miễn dịch
  • Cortisol ức chế sản sinh các cytokine miễn dịch Th1 (IL-12, IFN-γ, TNF-α), đồng thời tăng sản sinh cytokine Th2 (IL-4, IL-10, IL-13).
  • Khi bài tiết ở mức liều cao kéo dài, cortisol làm suy yếu toàn bộ hệ miễn dịch, giảm biệt hóa và tăng chết theo chương trình các tế bào lympho T và B. Cơ chế chủ yếu qua việc ức chế yếu tố phiên mã NF-κB.

Điều hòa bài tiết hormone cortisol

  • Hoạt động theo trục: CRH, AVP (Vùng hạ đồi) → ACTH (Tuyến yên trước) → Cortisol (Vỏ thượng thận).
  • Cơ chế điều hòa ngược âm tính (Negative Feedback): Cortisol tăng cao trong máu sẽ dốc ngược lên ức chế vùng hạ đồi giảm tiết CRH và ức chế tuyến yên trước giảm tiết ACTH.

TUYẾN TỦY THƯỢNG THẬN

Tủy thượng thận gồm các tế bào thần kinh không sợi trục gọi là tế bào ưa chrom (chromaffin cell), có cùng nguồn gốc và chịu sự chi phối trực tiếp của hệ thần kinh giao cảm.

Tủy thượng thận tiết nhóm hormone catecholamine, gồm 80% Epinephrine (adrenaline) và 20% Norepinephrine (noradrenaline), cùng một lượng nhỏ dopamine. Epinephrine khác norepinephrine ở chỗ có thêm nhóm methyl (-CH₃) tại vị trí nitơ.


Sinh tổng hợp hormone catecholamine

Quá trình diễn ra chủ yếu từ tyrosine qua các bước 10:

  1. Tyrosine được hydroxyl hóa thành L-DOPA.
  2. L-DOPA bị khử carboxyl thành Dopamine.
  3. Dopamine được hydroxyl hóa thành Norepinephrine.
  4. Norepinephrine được methyl hóa thành Epinephrine nhờ enzyme PNMT (phenylethanolamine N-methyltransferase) sử dụng gốc methyl từ SAME.
  • Sản phẩm thoái hóa cuối cùng: Được đào thải qua nước tiểu dưới dạng VMA (vanillylmandelic acid).

Cơ chế tác động của catecholamine tại tế bào đích

Catecholamine tác động thông qua các thụ thể adrenergic nằm trên màng tế bào (thuộc nhóm thụ thể liên kết protein G), gồm 10:

  • Thụ thể Alpha (α₁, α₂): Norepinephrine tác động chủ yếu lên nhóm thụ thể này.
  • Thụ thể Beta (β₁, β₂, β₃): Epinephrine tác động mạnh lên cả hai nhóm thụ thể alpha và beta.
  • Chất truyền tin thứ hai tạo ra bên trong tế bào chất là cAMP hoặc Ca²⁺.

Chức năng của hormone catecholamine trong cơ thể

Tủy thượng thận có hai chức năng chính 10:

  1. Huy động năng lượng toàn cơ thể.
  2. Tái phân phối lưu lượng máu từ các cơ quan không quan trọng về tim và não.

Tác dụng của catecholamine tủy thượng thận tương tự hệ giao cảm nhưng mạnh hơn 5 – 10 lần và kéo dài hơn.

  • Trên chuyển hóa:

    • Epinephrine gắn thụ thể α₂ làm ức chế tiết insulin và tăng tiết glucagon từ tụy.
    • Gắn thụ thể β₂ kích thích trực tiếp thủy phân glycogen và tân tạo glucose tại gan, tăng ly giải lipid ở mô mỡ → Làm tăng glucose và acid béo tự do trong máu.
  • Trên hệ tuần hoàn:

    • Cả hai hormone gây co mạch máu ngoại vi qua thụ thể α₁.
    • Epinephrine gắn thụ thể β₁ tại tim làm tăng nhịp tim, tăng sức co bóp cơ tim, tăng cung lượng tim.
    • Epinephrine gắn thụ thể β₂ gây giãn mạch vành và mạch máu cơ xương.
    • Kết quả: Làm tăng huyết áp tâm thu, trong khi huyết áp tâm trương hầu như không đổi.
  • Trên cơ trơn: Epinephrine làm giãn cơ trơn phế quản, tử cung qua thụ thể β₂.

    • Ứng dụng y học: Dùng điều trị sốc phản vệ, ngưng tim, giảm co thắt phế quản trong hen suyễn...

Điều hòa bài tiết hormone catecholamine

  • Hoạt động bài tiết giảm khi nghỉ ngơi, ngủ.
  • Yếu tố kích thích chính là hệ thần kinh giao cảm trong các tình trạng stress cấp tính, hạ glucose huyết, hạ huyết áp, lạnh...
  • Đặc điểm quan trọng: Epinephrine không có cơ chế phản hồi ngược âm tính (negative feedback). Hoạt động của catecholamine kết thúc khi chúng bị thoái hóa bởi hai enzyme MAO (monoamine oxidase) và COMT (catechol-O-methyl transferase).

Toàn bộ nội dung trên được trình bày chi tiết, bám sát từng mục, từng thuật ngữ và số liệu trong SGK Nội tiết học cơ bản.

🩺 Bạn có muốn làm thử một vài câu hỏi trắc nghiệm tự lượng giá của Bài 4 để ôn tập không?

Isolde © 2026 is licensed under CC BY-NC-SA 4.0