Thuốc RL chức năng tuyến giáp
Mục lục
MỤC TIÊU HỌC TẬP
- Phân biệt được các nhóm thuốc trong điều trị rối loạn chức năng tuyến giáp.
- Mô tả được các đặc điểm cơ bản về dược động học của các nhóm thuốc.
- Mô tả được các đặc điểm cơ bản về dược lực học của các nhóm thuốc.
- Biết cách lựa chọn thuốc điều trị trong một số tình huống lâm sàng điển hình.
Đại cương
Sinh lý học Tuyến giáp và Thuật ngữ
- Cấu trúc tuyến giáp: Là tuyến nội tiết lớn nhất cơ thể, rất giàu mạch máu, có hình cánh bướm nằm ngay dưới sụn giáp và phía trước khí quản. Cấu trúc chức năng chính của mô tuyến giáp là các nang tuyến giáp (thyroid follicles).
Thuật ngữ & Từ viết tắt:
- Iodine (
I₂): Nguyên tố i-ốt. - Iodide (
I⁻): Gốc i-ốt, tạo hợp chất với các nguyên tố khác (ví dụ: Kali iodide). - MIT: Monoiodotyrosine; DIT: Diiodotyrosine.
- TPO: Thyroid peroxidase (enzyme peroxidase tuyến giáp).
- Tg: Thyroglobulin (protein chứa chất keo lòng nang).
- PTU: Propylthiouracil.
- Hữu cơ hóa i-ốt: Quá trình gắn kết i-ốt vào phân tử thyroglobulin.
- Iodine (
Hormone tuyến giáp:
- T3 = Triiodothyronine và T4 = Tetraiodothyronine (Thyroxine). Both are bound to thyroxine-binding globulin (TBG) in plasma.
- Hiệu lực sinh học của T3 mạnh gấp 4–5 lần T4. Hầu hết lượng T4 lưu hành được chuyển thành T3 tại gan, thận và các mô đích nhờ enzyme deiodinase.
Thụ thể Hormone giáp:
- Thuộc họ thụ thể trong nhân / nội bào (thụ thể TR - thyroid hormone receptor family).
- Phức hợp T3-TR gắn vào đoạn DNA đặc hiệu gọi là yếu tố đáp ứng với hormone giáp (TRE - thyroid-response element) để kích hoạt quá trình phiên mã gen. T3 có ái lực với thụ thể cao hơn T4.
- Có sự tương tác hiệp đồng giữa hormone giáp và hệ thần kinh giao cảm trên chức năng tim mạch; tăng hormone giáp làm tim đập nhanh, hồi hộp và rối loạn nhịp tim.
Điều hòa bài tiết:
- Trục Hạ đồi – Tuyến yên – Tuyến giáp điều hòa theo cơ chế hồi tác âm (negative feedback) qua các hormone: TRH, Somatostatin, TSH, T3 và T4.
- Chỉ có dạng T3, T4 tự do (fT3, fT4) mới tham gia vào cơ chế hồi tác âm. Các protein gắn kết giữ vai trò bảo vệ hormone giáp không bị thoái biến.
Sinh lý bệnh Rối loạn chức năng Tuyến giáp
Suy giáp (Hypothyroidism): Tình trạng thiếu hụt hormone giáp.
- Suy giáp nguyên phát (Primary): Bất thường tại tuyến giáp (viêm giáp tự miễn Hashimoto, sau phẫu thuật/xạ trị, suy giáp bẩm sinh, thiếu iod)
→Giảm T3/T4, TSH và TRH tăng cao do mất hồi tác âm. - Suy giáp thứ phát / Trung ương (Secondary): Bất thường tại tuyến yên (giảm TSH, T3, T4; TRH tăng) hoặc tại vùng hạ đồi (giảm TRH, TSH, T3, T4).
- Suy giáp nguyên phát (Primary): Bất thường tại tuyến giáp (viêm giáp tự miễn Hashimoto, sau phẫu thuật/xạ trị, suy giáp bẩm sinh, thiếu iod)
Cường giáp / Nhiễm độc giáp (Hyperthyroidism / Thyrotoxicosis): Tình trạng dư thừa hormone giáp.
- Các nguyên nhân chính: Bệnh Basedow (Graves) (do tự kháng thể TSI/TRAb kích thích thụ thể TSH), phình giáp đa nhân nhiễm độc, u tuyến nang giáp, hoặc do dùng thuốc.
Bảng Dược động học & Tương tác thuốc
BẢNG 1: ĐẶC ĐIỂM DƯỢC ĐỘNG HỌC CÁC NHÓM THUỐC TRỊ RỐI LOẠN CHỨC NĂNG TUYẾN GIÁP (LƯU TỪ SLIDE & BẢNG 14.1, 14.2 SGK)
| Nhóm thuốc | Thuốc | Hấp thu (Bioavailability - F) | Phân bố & Gắn Protein | Chuyển hóa | Bài xuất & Thời gian bán hủy (T_1/2) | Đặc điểm lâm sàng quan trọng |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Hormone giáp tổng hợp | Levothyroxine (T4) | F ≈ 40–80% (trung bình 70%) | Gắn protein > 99%. Không qua nhau thai, rất ít vào sữa mẹ | Gan, thận và hầu hết mô đích (chuyển T4 → T3). Chu trình gan-ruột | Thải qua mật và nước tiểu.T_1/2 = 6 - 7 ngày | Lựa chọn ưu tiên hàng đầu trong điều trị suy giáp. An toàn trong thai kỳ và cho con bú. Dùng 1 lần/ngày. |
| Liothyronine (T3) | F ≈ 95% (hấp thu gần hoàn toàn) | Gắn protein yếu hơn T4. Không qua nhau, qua sữa mẹ rất ít | Gan, các mô khác. Chu trình gan-ruột | Thải qua phân.T_1/2 = 1 - 2 ngày | Lựa chọn thứ yếu. Nguy cơ tác dụng phụ trên tim cao hơn T4, khó giám sát bằng xét nghiệm thông thường. | |
| Kháng giáp: Thioamides | Methimazole (MMI) | F = 100%, hấp thu chậm hơn PTU | Tập trung cao trong mô giáp. Qua nhau thai và vào sữa mẹ NHIỀU | Chuyển hóa tại Gan | Thải qua nước tiểu (chậm hơn PTU, <10% nguyên dạng).T_1/2 = 6 giờ (tác dụng > 24h) | Mạnh gấp 10 lần PTU. Lựa chọn ưu thế hàng đầu. Có liên quan dị tật da đầu (aplasia cutis) ở thai 3 tháng đầu. |
| Propylthiouracil (PTU) | F = 50–80% (bị chuyển hóa bước đầu ở gan lớn) | Tập trung trong mô giáp. Gắn protein mạnh → Qua nhau thai và sữa mẹ RẤT ÍT | Chuyển hóa tại Gan | Thải qua nước tiểu dưới dạng glucuronide.T_1/2 = 1,5 giờ (uống 2–3 lần/ngày) | Ưu tiên trong 3 tháng đầu thai kỳ và cơn bão giáp. Ức chế thêm T4 → T3 ngoại biên. Nguy cơ gây viêm gan nặng. | |
| Muối Iodide | Dung dịch Lugol, Potassium Iodide | F > 90% | Tập trung trong mô giáp. Qua nhau thai dễ dàng, vào được sữa mẹ | Chủ yếu tại tuyến giáp | Thải qua Thận | Khởi phát nhanh (2–7 ngày) nhưng kết thúc sau vài tuần (hiện tượng thoát). Dùng chuẩn bị phẫu thuật hoặc cơn bão giáp. |
| I-ốt phóng xạ | I-131 (¹³¹I) | Hấp thu nhanh qua đường uống | Tập trung chọn lọc trong mô giáp. Qua nhau thai và sữa mẹ | Tương tự Iodine | Thải qua Thận (phát tia β phá hủy mô giáp, T_1/2 vật lý ≈ 8 ngày) | Chống chỉ định tuyệt đối cho phụ nữ mang thai và cho con bú. Phá hủy mô giáp triệt để. |
| Beta-blockers | Propranolol | Hấp thu tốt, chuyển hóa bước đầu qua gan cao | Qua nhau thai, vào TKTU và sữa mẹ. Gắn protein 93% | Chuyển hóa ở Gan (qua CYP2D6) | Thải qua nước tiểu và phân.T_1/2 = 3,4 - 6 giờ | Giảm triệu chứng tim mạch, run, hồi hộp. Liều cao (> 160 mg/ngày) ức chế chuyển T4 → T3 ngoại biên. |
BẢNG 2: TƯƠNG TÁC THUỐC VỚI HORMONE TUYẾN GIÁP (LƯU TỪ BẢNG 14.3 SGK)
| Nhóm tương tác / Ảnh hưởng | Các thuốc gây ra | Hậu quả sinh lý bệnh & Hướng xử trí |
|---|---|---|
| Ức chế bài tiết TRH hoặc TSH (gây suy giáp/chẩn đoán nhầm) | Bexarotene, dopamine, bromocriptine, cabergoline, levodopa, corticosteroids, somatostatin, octreotide, metformin, interleukin-6, heroin | Giảm nồng độ TSH máu mà không gây suy giáp thực sự hoặc gây suy giáp thứ phát. |
| Ức chế tổng hợp/phóng thích hormone giáp | Muối iod (bao gồm amiodarone), lithium, aminoglutethimide, thioamides, ethionamide, TKI (sunitinib, sorafenib, imatinib), HAART inhibitors | Gây suy giáp (hoặc đôi khi bùng phát cường giáp). |
| Tăng Thyroxine-binding globulin (TBG) | Estrogens, tamoxifen, raloxifene, heroin, methadone, mitotane, 5-fluorouracil, perphenazine | Tăng T3, T4 toàn phần nhưng fT3, fT4 tự do không đổi. |
| Giảm Thyroxine-binding globulin (TBG) | Androgens, anabolic steroids, glucocorticoids liều cao, danazol, L-asparaginase, nicotinic acid | Giảm T3, T4 toàn phần nhưng fT3, fT4 tự do không đổi. |
| Tách T3, T4 khỏi TBG | Salicylates, fenclofenac, mefenamic acid, furosemide IV, heparin | Tăng tạm thời nồng độ fT3, fT4 tự do trong máu. |
| Tăng chuyển hóa T4, T3 tại gan | Nicardipine, phenytoin, carbamazepine, primidone, phenobarbital, rifampin, TKI, sertraline, quetiapine | Giảm nồng độ T4 máu, cần tăng liều Levothyroxine ở bệnh nhân suy giáp. |
| Ức chế 5'-deiodinase ngoại biên | Iopanoic acid, ipodate, amiodarone, beta-blockers, corticosteroids, propylthiouracil, flavonoids | Ngăn chuyển T4 thành T3, giảm T3 và tăng rT3 (reverse T3) trong máu. |
| Cản trở hấp thu Levothyroxine ở ruột | Bisphosphonates uống, cholestyramine, colestipol, sucralfate, nhôm hydroxide, ferrous sulfate, calcium carbonate, cám/đậu nành, cà phê | Giảm hiệu quả điều trị suy giáp; bắt buộc uống cách xa Levothyroxine ít nhất 4 giờ. |
| Ảnh hưởng của chức năng giáp lên thuốc khác | Warfarin: Cường giáp làm tăng đáp ứng chống đông (cần giảm liều Warfarin); suy giáp cần liều cao hơn. Digoxin: Cường giáp làm giảm nhạy cảm tim (cần tăng liều Digoxin); suy giáp cần giảm liều. | Điều chỉnh liều thuốc tim mạch, chống đông theo trạng thái chức năng giáp. |
Thuốc điều trị suy giáp
Suy giáp là tình trạng thiếu hụt hormone tuyến giáp, điều trị bằng hormone giáp là liệu pháp thay thế.
Levothyroxine (T4 tổng hợp)
- Cơ chế: Gắn kết thụ thể trong nhân (nội bào), kiểm soát sự biểu hiện gen để điều hòa các quá trình trao đổi chất. Tại các mô đích, Levothyroxine được chuyển đổi thành T3 có hoạt tính.
Ưu điểm vượt trội:
- Tính ổn định, chất lượng đồng nhất, chi phí thấp, không chứa protein ngoại lai gây dị ứng.
- Thời gian bán hủy kéo dài (6–7 ngày) cho phép dùng 1 lần mỗi ngày.
Liều dùng & Lâm sàng:
- Uống vào buổi sáng lúc bụng đói.
- Liều chuẩn ở người trẻ trưởng thành: khoảng 1,6–1,7 µg/kg/ngày.
- Trẻ sơ sinh suy giáp bẩm sinh: Cần liều cao hơn từ 10–15 µg/kg/ngày để đảm bảo bộ não phát triển bình thường.
- Người lớn tuổi (> 50–65 tuổi) hoặc có bệnh mạch vành: Bắt đầu liều thấp (12,5–25 µg/ngày) và tăng liều chậm mỗi 2 tuần để tránh bùng phát cơn đau thắt ngực hay rối loạn nhịp tim.
- Phụ nữ mang thai: Cần tăng liều Levothyroxine thêm 25–30% để duy trì TSH bình thường.
- Cấp cứu Hôn mê suy giáp (Myxedema coma): Cần điều trị ngay bằng Levothyroxine đường tĩnh mạch kết hợp bắt buộc với Hydrocortisone tiêm tĩnh mạch (để phòng ngừa bùng phát suy thượng thận cấp đi kèm).
Liothyronine (T3 tổng hợp)
- Ưu điểm: Không có tính kháng nguyên, hiệu lực đồng nhất, dùng được trong thai kỳ.
- Nhược điểm: Thời gian bán hủy ngắn (1–2 ngày), phải uống nhiều lần/ngày. Nguy cơ tác dụng phụ trên tim cao hơn Levothyroxine và khó giám sát bằng các xét nghiệm TSH/fT4 thông thường. Do đó, Liothyronine chỉ là lựa chọn thứ yếu.
Cấu trúc hóa học và Dược động học
- Cấu trúc phân tử: Hormone giáp gồm Triiodothyronine (T3) và Thyroxine (T4). Tất cả các hormone tuyến giáp xuất hiện tự nhiên đều ở dạng đồng phân levo (L). Đồng phân dextro (D) chỉ có khoảng 4% hoạt tính sinh học so với dạng L.
Hấp thu:
- Thyroxine (T4): Hấp thu tốt nhất tại tá tràng và hồi tràng với sinh khả dụng đường uống đạt từ 70 – 80%. Sự hấp thu bị ảnh hưởng bởi thức ăn, acid dạ dày, vi sinh đường ruột và các thuốc uống cùng.
- Triiodothyronine (T3): Hấp thu gần như hoàn toàn đạt 95%.
Vận chuyển & Chuyển hóa:
- Trong máu, > 99% T3 và T4 gắn với protein huyết tương (chủ yếu là TBG - thyroxine-binding globulin, ngoài ra còn có prealbumin và albumin). Chỉ có dạng tự do (fT3, fT4) mới có hoạt tính sinh học.
- Thời gian bán hủy (
T_1/2) của T4 kéo dài khoảng 6 – 7 ngày, trong khi T3 có thời gian bán hủy ngắn hơn nhiều, chỉ khoảng 1 – 2 ngày. - Ở bệnh nhân cường giáp, tốc độ chuyển hóa và thải trừ T4, T3 tăng lên làm thời gian bán hủy giảm; ngược lại ở bệnh nhân suy giáp, thải trừ giảm nên thời gian bán hủy kéo dài. Các thuốc cảm ứng enzyme gan (như rifampin, phenobarbital, carbamazepine, phenytoin) làm tăng chuyển hóa thoái hóa cả T4 và T3.
Dược lực học và Cơ chế tác động
- Vận chuyển vào nội bào: Các dạng hormone tự do (fT4, fT3) đi qua màng tế bào đích nhờ các chất vận chuyển tích cực đặc hiệu như MCT8, MCT10 và OATP1C1. (Đột biến chất vận chuyển MCT8 gây hội chứng Allan-Herndon-Dudley đặc trưng bởi chậm phát triển tâm thần, bệnh cơ và nồng độ T4 giảm).
Cơ chế tác động trên gen (Genomic action):
- Trong bào tương, T4 được khử iod bởi enzyme 5'-deiodinase để tạo thành T3. T3 di chuyển vào nhân kết hợp với thụ thể TR (thyroid receptor, thuộc họ oncogene c-erb). Phức hợp T3-TR nhị hợp với thụ thể RXR, gắn vào vùng TRE trên DNA để điều hòa phiên mã gen.
- Tăng tổng hợp các protein chức năng mới như bơm
Na⁺-K⁺-ATPase, các enzyme đường phân, chu trình Krebs và chuỗi truyền điện tử ty thể.
- Tác dụng sinh lý: Tăng tốc độ chuyển hóa cơ bản, tăng sinh nhiệt, duy trì sự phát triển của hệ thần kinh, xương và tăng số lượng thụ thể
β-adrenergic trên tim.
Các chế phẩm Hormone tuyến giáp
Levothyroxine (T4 tổng hợp):
- Là lựa chọn ưu tiên hàng đầu trong điều trị suy giáp do có tính ổn định cao, chi phí thấp, không chứa protein lạ gây dị ứng và thời gian bán hủy dài (7 ngày) cho phép dùng 1 lần mỗi ngày. T4 khi vào cơ thể sẽ được các mô ngoại biên chuyển đổi thành T3 theo nhu cầu sinh lý.
Liothyronine (T3 tổng hợp):
- Do thời gian bán hủy ngắn (24 giờ), đòi hỏi phải uống nhiều lần trong ngày và dễ gây biến động nồng độ T3 máu làm tăng nguy cơ độc tính trên tim, nên không được khuyến cáo dùng trong điều trị thay thế suy giáp mạn tính.
Chế phẩm tuyến giáp sấy khô (Tuyến giáp heo):
- Không nên sử dụng do có tính sinh kháng nguyên từ protein động vật, nồng độ hormone không ổn định và nguy cơ gây độc tính do lượng T3 giải phóng quá cao.
Thuốc điều trị cường giáp
Cường giáp là tình trạng dư thừa hormone giáp. Có 5 phương pháp chính để kiểm soát cường giáp:
- Loại bớt mô tuyến giáp: Phẫu thuật cắt tuyến giáp, Iod phóng xạ (¹³¹I).
- Ức chế tổng hợp hormone giáp: Thioamides (Methimazole, PTU, Carbimazole), Muối Iodide (Lugol).
- Ức chế phóng thích hormone giáp: Muối Iodide (Lugol).
- Ức chế sự chuyển dạng T4 → T3 ở ngoại biên: PTU, Glucocorticoids, Beta-blockers (Propranolol).
- Giảm triệu chứng cường giáp: Beta-blockers (Propranolol).
Hiệu ứng Wolff-Chaikoff & Hiện tượng thoát của Muối Iodide
- Hiệu ứng Wolff-Chaikoff: Là cơ chế tự điều hòa của tuyến giáp (không phụ thuộc TSH). Khi nồng độ iodide trong máu tăng cao đột ngột (> 2 mg/ngày, gấp 15–20 lần bình thường), tuyến giáp tự ức chế phản ứng hữu cơ hóa iod, dẫn đến ức chế tổng hợp và giải phóng hormone giáp.
- Hiện tượng thoát ức chế (Escape phenomenon): Sau vài ngày đến vài tuần (2–7 ngày khởi phát, kết thúc sau vài tuần), giảm mật độ kênh đồng vận Na⁺/I⁻ (NIS) làm giảm tương đối nồng độ iod vô cơ nội bào, khôi phục lại hoạt động TPO và tổng hợp hormone giáp.
- Ứng dụng lâm sàng: Muối Iodide (dung dịch Lugol) chỉ dùng ngắn hạn để chuẩn bị trước phẫu thuật tuyến giáp (giảm kích thước và giảm sung huyết mạch máu) hoặc cấp cứu cơn bão giáp.
Nhóm Thioamides
Bao gồm hai thuốc chính là Methimazole (MMI) và Propylthiouracil (PTU). Methimazole có hoạt lực mạnh hơn PTU khoảng 10 lần. (Carbimazole là tiền chất, khi vào cơ thể sẽ chuyển hóa thành Methimazole).
- Cơ chế tác động: Ức chế enzyme peroxidase tuyến giáp (TPO), ngăn cản phản ứng "hữu cơ hóa" iod và ngăn cản sự bắt cặp giữa MIT & DIT.
- Tác dụng bổ sung của PTU: PTU còn ức chế enzyme deiodinase ngoại biên, ngăn chuyển T4 thành T3.
So sánh Methimazole (MMI) vs PTU:
- Methimazole mạnh gấp 10 lần PTU,
T_1/2dài hơn, ít tác dụng phụ hơn → Methimazole là lựa chọn ưu thế hàng đầu. Lựa chọn trong thai kỳ:
- 3 tháng đầu thai kỳ: Ưu tiên chọn PTU vì PTU gắn kết protein mạnh hơn (80–90%) nên ít qua nhau thai và ít vào sữa mẹ hơn MMI; đồng thời MMI có liên quan đến nguy cơ dị tật bẩm sinh bất sản da đầu (aplasia cutis).
- 3 tháng giữa và cuối thai kỳ: Chuyển sang Methimazole do PTU có nguy cơ gây viêm gan hoại tử nặng dẫn đến tử vong.
- Methimazole mạnh gấp 10 lần PTU,
- Tác dụng phụ nguy hiểm nhất: Giảm bạch cầu hạt nặng (Agranulocytosis, số lượng bạch cầu hạt < 500/mm³) gặp ở 0,1–0,5% bệnh nhân. Bệnh nhân sốt, đau họng cần thử công thức máu ngay; nếu bị giảm bạch cầu hạt nặng phải ngừng thuốc ngay lập tức và KHÔNG BAO GIỜ đổi sang Thioamide khác.
a. Dược động học
- Methimazole: Hấp thu hoàn toàn, tập trung cao trong mô tuyến giáp, bài tiết chậm, thời gian bán hủy huyết tương 6 giờ nhưng tác dụng kéo dài > 24 giờ nên chỉ cần uống 1 lần/ngày.
- Propylthiouracil (PTU): Hấp thu nhanh, sinh khả dụng 50 – 80% do bị chuyển hóa bước đầu ở gan, thời gian bán hủy ngắn (1,5 giờ) nên phải uống 2 – 3 lần/ngày.
- Lưu ý trong thai kỳ: Cả hai thuốc đều qua được nhau thai và sữa mẹ. Tuy nhiên, PTU gắn kết mạnh với protein huyết tương hơn nên ít qua nhau thai hơn Methimazole. Đồng thời Methimazole có liên quan đến dị tật bẩm sinh bất sản da đầu (aplasia cutis). Do đó, PTU được ưu tiên lựa chọn trong 3 tháng đầu thai kỳ.
b. Dược lực học và Cơ chế tác động
- Ức chế tổng hợp hormone tại tuyến giáp: Cả Methimazole và PTU đều ức chế enzyme peroxidase tuyến giáp (TPO), từ đó ngăn cản phản ứng oxy hóa ion iodide (
I⁻) và ngăn chặn quá trình hữu cơ hóa iod gắn vào gốc tyrosine trên thyroglobulin (ngăn tạo MIT, DIT, T3, T4). - Ức chế chuyển hóa ở ngoại biên (Chỉ có ở PTU): PTU còn có thêm khả năng ức chế enzyme 5'-deiodinase ở mô ngoại biên, ngăn chặn sự chuyển đổi T4 thành T3. (Methimazole không có tác dụng này).
- Đặc điểm đáp ứng: Thuốc chỉ ngăn tổng hợp mới chứ không ảnh hưởng đến lượng hormone đã tích trữ sẵn trong chất keo, do đó tác dụng lâm sàng thường xuất hiện chậm sau 3 – 4 tuần.
c. Tác dụng ngoại ý
- Nhẹ: Phát ban mẩn ngứa (4 – 6%), buồn nôn, rối loạn tiêu hóa.
- Độc tính trên gan nặng: PTU có nguy cơ gây viêm gan nặng dẫn đến tử vong, do đó không dùng PTU cho trẻ em và người lớn trừ khi không còn lựa chọn nào khác.
- Giảm bạch cầu hạt nặng (Agranulocytosis): Là tác dụng phụ nguy hiểm nhất (bạch cầu hạt < 500/mm³), gặp ở 0,1 – 0,5% bệnh nhân. Nếu bệnh nhân sốt, đau họng cần kiểm tra ngay công thức máu; nếu có giảm bạch cầu hạt phải ngừng thuốc ngay lập tức và không bao giờ chuyển sang nhóm thioamide khác.
Nhóm chất ức chế ion âm (Anion Inhibitors)
- Các ion đơn hóa trị như Perchlorate (
ClO_4⁻), Pertechnetate (TcO_4⁻) và Thiocyanate (SCN⁻) cạnh tranh ức chế bơm đồng vận chuyểnNa⁺/I⁻(NIS), ngăn chặn sự thu nhận iod vào tuyến giáp. - Lâm sàng: Kali perchlorate chỉ dùng hạn chế trong điều trị cường giáp do quá tải iod (như do amiodarone), do thuốc có nguy cơ gây thiếu máu bất sản nguy hiểm.
Muối Iod (Dung dịch Lugol, Potassium Iodide)
- Cơ chế tác động: Ở liều dược lý (> 6 mg/ngày), muối iod làm ức chế sự ly giải protein thyroglobulin, từ đó dập tắt sự phóng thích T3, T4 vào máu. Thuốc cũng làm giảm kích thước và giảm tính sung huyết mạch máu của tuyến giáp.
- Đặc điểm: Tác dụng hạ giáp rất nhanh (xuất hiện sau 2 – 7 ngày). Tuy nhiên, tác dụng này chỉ kéo dài vài tuần trước khi bị hiện tượng thoát (escape).
- Ức dụng lâm sàng: Dùng chuẩn bị ngắn ngày trước phẫu thuật cắt tuyến giáp và phối hợp điều trị cơn bão giáp. (Không dùng muối iod kéo dài trong thai kỳ vì gây bướu cổ thai nhi).
Iod đồng vị phóng xạ (¹³¹I)
- Cơ chế: ¹³¹I tập trung tại mô tuyến giáp và phát ra các tia
βcó tầm xâm nhập 400 – 2.000 µm, làm hủy hoại nhu mô tế bào nang giáp. - Bệnh nhân sau điều trị ¹³¹I thường tiến triển thành suy giáp vĩnh viễn và cần bổ sung Levothyroxine suốt đời (thường được lựa chọn ở bệnh nhân nam lớn tuổi, do giảm thiểu
- Chống chỉ định tuyệt đối: Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú.
Thuốc chẹn thụ thể Beta-Adrenergic
- Propranolol (ưu tiên dùng, tuy nhiên cần lưu ý đến chống chỉ định đối với BN hen), Atenolol, Metoprolol.
- Tác dụng: Kiểm soát nhanh các triệu chứng cường giao cảm của hội chứng nhiễm độc giáp như nhịp nhanh xoang, hồi hộp, run tay, lo lắng.
- Tác dụng bổ sung: Propranolol liều cao (> 160 mg/ngày) có khả năng ức chế enzyme 5'-deiodinase ở ngoại biên, làm giảm khoảng 20% lượng T3 tạo thành từ T4.
Nguyên tắc lựa chọn thuốc và điều trị
- Điều trị suy giáp: Levothyroxine (T4) là liệu pháp thay thế ưu tiên hàng đầu nhờ
T_1/2kéo dài (7 ngày), an toàn hơn trên tim so với T3 và an toàn trong thai kỳ cũng như khi cho con bú. - Điều trị cường giáp: Thioamides là nhóm thuốc kháng giáp phổ biến nhất. Methimazole có hiệu lực mạnh gấp 10 lần PTU, ít tác dụng phụ hơn,
T_1/2dài hơn nên được chọn ưu tiên (trừ 3 tháng đầu thai kỳ và cơn bão giáp dùng PTU). - I-ốt phóng xạ (¹³¹I): Lựa chọn an toàn và hiệu quả thay cho phẫu thuật, nhưng chống chỉ định tuyệt đối cho phụ nữ có thai và cho con bú.
- Beta-blockers (Propranolol): Giúp giảm nhanh các triệu chứng giao cảm (nhịp nhanh, run tay) và có khả năng ức chế chuyển T4 → T3 ngoại biên ở liều cao.
Điều trị Suy giáp
- Chế phẩm: Levothyroxine là thuốc lựa chọn.
Liều lượng:
- Người trẻ tuổi khỏe mạnh: Liều thay thế trung bình là 1,6 – 1,7 µg/kg/ngày.
- Trẻ sơ sinh suy giáp bẩm sinh: Cần liều cao hơn từ 10 – 15 µg/kg/ngày để đảm bảo sự phát triển não bộ.
- Người lớn tuổi (> 65 tuổi) hoặc có bệnh lý mạch vành tiềm ẩn: Phải khởi đầu với liều thấp (12,5 – 25 µg/ngày) và tăng liều chậm mỗi 2 tuần để tránh kích thích làm bùng phát cơn đau thắt ngực hoặc rối loạn nhịp tim.
- Thời điểm uống: Uống vào buổi sáng lúc bụng đói. Uống cách xa các thuốc can thiệp hấp thu (như dung dịch sắt, calci carbonate, sucralfate, cholestyramine) ít nhất 4 giờ.
- Cấp cứu Hôn mê suy giáp (Myxedema coma): Tiêm tĩnh mạch Levothyroxine kết hợp bắt buộc với Hydrocortisone tiêm tĩnh mạch (để phòng ngừa bùng phát suy thượng thận cấp đi kèm).
Điều trị Cường giáp (Bệnh Graves/Basedow)
- Lựa chọn thuốc: Methimazole là ưu tiên hàng đầu nhờ hiệu lực mạnh, tác dụng kéo dài và ít độc tính trên gan hơn PTU.
- Ngoại lệ dùng PTU: PTU chỉ được dùng trong 3 tháng đầu thai kỳ (do ít gây dị tật bẩm sinh) và trong điều trị cơn bão giáp (do có thêm tác dụng ức chế chuyển T4 thành T3 ở ngoại biên).
- Thời gian phác đồ: Giai đoạn tấn công dùng liều cao trong 6 – 8 tuần; sau đó giảm dần liều duy trì trong 12 – 18 tháng.
Tương tác thuốc VÀ TÁC ĐỘNG LÊN HORMONE GIÁP
Bảng 14.3. Các tương tác thuốc quan trọng cần lưu ý
| Cơ chế tương tác | Các thuốc gây ra | Hậu quả sinh lý bệnh |
|---|---|---|
| Ức chế bài tiết TRH / TSH | Dopamine, Corticosteroids, Somatostatin, Metformin | Giảm nồng độ TSH máu. |
| Tăng nồng độ TBG huyết tương | Estrogen, Tamoxifen, Methadone | Tăng tổng lượng T4 và T3 toàn phần nhưng fT4 và fT3 vẫn bình thường. |
| Giảm nồng độ TBG huyết tương | Androgen, Glucocorticoid liều cao, Anabolic steroid | Giảm T4 và T3 toàn phần. |
| Tách T3, T4 khỏi TBG | Salicylate (Aspirin liều cao), Furosemide IV, Heparin | Tăng tạm thời nồng độ fT3, fT4 tự do. |
| Tăng chuyển hóa T4, T3 tại gan | Rifampin, Phenytoin, Carbamazepine, Phenobarbital | Làm giảm nồng độ T4 máu, cần tăng liều Levothyroxine ở bệnh nhân suy giáp. |
| Ức chế 5'-deiodinase ngoại biên | PTU, Propranolol, Amiodarone, Corticosteroids | Ngăn chuyển T4 thành T3, làm giảm nồng độ T3 máu. |
| Giảm hấp thu Levothyroxine ở ruột | Sắt, Calci carbonate, Cholestyramine, Sucralfate, Đậu nành, Cà phê | Giảm hiệu quả điều trị suy giáp, cần uống cách xa 4 giờ. |
| Ảnh hưởng lên tác dụng thuốc khác | Warfarin: Cường giáp làm tăng đáp ứng chống đông (cần giảm liều Warfarin). Digoxin: Cường giáp làm giảm nhạy cảm tim (cần tăng liều Digoxin). | Cần điều chỉnh liều thuốc tim mạch và chống đông theo trạng thái chức năng giáp. |
Câu hỏi MCQ tự luyện
Câu hỏi Clicker (Slide)
CLICKER 1 (Slide 18): Bệnh nhân nữ 45 tuổi được bác sĩ chẩn đoán suy giáp và kê đơn hormone giáp tổng hợp. Về nhà, bà được một y sĩ khuyên nên dùng tuyến giáp heo chế biến thức ăn mỗi ngày thay cho thuốc. Nhận định nào thích hợp nhất?
- Đáp án đúng: 1. Không hợp lý, khó kiểm soát được bệnh.
- Giải thích chi tiết: Chế phẩm tuyến giáp heo (Thyroid USP) chứa hàm lượng T3/T4 không ổn định, biến tính bởi nhiệt độ và chứa protein động vật có tính sinh kháng nguyên, nguy cơ độc tính T3 trên tim. Sử dụng Levothyroxine tổng hợp mới đảm bảo hiệu lực đồng nhất và kiểm soát bệnh trơn tru.
CLICKER 2 (Slide 22): Muối Iodide là một lựa chọn điều trị ở bệnh nhân cường giáp. Hãy chọn và lý giải tại sao thuốc chỉ được dùng ngắn hạn?
- Đáp án đúng: 1. Cơ chế tác dụng tồn tại ngắn (hiệu ứng Wolff-Chaikoff & hiện tượng thoát).
- Giải thích chi tiết: Muối Iodide khởi phát tác dụng nhanh (2–7 ngày) qua hiệu ứng Wolff-Chaikoff. Tuy nhiên, sau vài tuần, hiện tượng thoát ức chế (escape phenomenon) xuất hiện do giảm mật độ kênh NIS, làm khôi phục lại quá trình tổng hợp hormone giáp.
CLICKER 3 (Slide 24): I-ốt phóng xạ là một liệu pháp phổ biến và hiệu quả trong điều trị cường giáp. Dựa vào cơ chế tác dụng, hãy chọn câu đúng nhất:
- Đáp án đúng: 3. An toàn phóng xạ là mối quan tâm lớn nhất (và chống chỉ định tuyệt đối trên phụ nữ có thai/cho con bú).
- Giải thích chi tiết: ¹³¹I phát ra tia β phá hủy mô giáp. Thuốc vượt qua hàng rào nhau thai gây phá hủy tuyến giáp thai nhi và bài tiết qua sữa mẹ, do đó chống chỉ định tuyệt đối cho phụ nữ mang thai và cho con bú.
Câu hỏi tự lượng giá SGK (BÀI 14 SGK TR.166)
Câu 1: Sau khi sinh thường vài ngày, một bé trai trở nên lờ đờ, khó thở và khóc khàn, bú kém. Bé được chẩn đoán suy giáp bẩm sinh. Lựa chọn thuốc điều trị nào sau đây là phù hợp nhất?
- Đáp án đúng: C. Levothyroxine
- Giải thích: Levothyroxine (T4) là lựa chọn chuẩn ưu tiên hàng đầu với liều 10–15 µg/kg/ngày giúp trẻ sơ sinh phát triển bộ não và thể chất bình thường.
Câu 2: Một phụ nữ 30 tuổi mang thai 6 tuần đến khám vì sưng phù mí mắt và hốc mắt (fT4 3,3 ng/dL, TSH < 0,01 mIU/L). Điều trị bằng loại thuốc nào sau đây sẽ thích hợp nhất cho bệnh nhân này?
- Đáp án đúng: C. Propylthiouracil
- Giải thích: Trong 3 tháng đầu thai kỳ (tuần 6), Propylthiouracil (PTU) là thuốc kháng giáp được ưu tiên lựa chọn do ít qua nhau thai hơn Methimazole và không gây dị tật da đầu bẩm sinh (aplasia cutis).
Câu 3: Một bệnh nhân nữ 33 tuổi hiện đang mang thai 2 tháng bị chán ăn, vàng da, ALT 410 U/L sau 1 tháng điều trị cường giáp. Thuốc kháng giáp nào nhiều khả năng nhất gây ra rối loạn này?
- Đáp án đúng: D. Propylthiouracil
- Giải thích: PTU có tác dụng phụ nguy hiểm là gây tổn thương tế bào gan nặng và tăng men gan cao dẫn đến tử vong.
Câu 4: Một phụ nữ 55 tuổi bị cường giáp đã điều trị bằng ¹³¹I, 3 tuần sau được bắt đầu điều trị với levothyroxine. Cơ chế phân tử tác động của thuốc levothyroxine là:
- Đáp án đúng: C. Chất đồng vận ở thụ thể hormone tuyến giáp (TH)
- Giải thích: Levothyroxine chuyển thành T3 gắn vào thụ thể TH (TR) trong nhân tế bào điều hòa phiên mã gen.